Πρώτες Βοήθειες σε Εγκαύματα: Τι Κάνουμε και Τι Πρέπει να Αποφεύγουμε

Τι κάνουμε σε εγκαύματα 1ου, 2ου και 3ου βαθμού, ποιοι μύθοι επιμένουν στην Ελλάδα και ποια προϊόντα έχουν θέση στην πρώτη αντιμετώπιση

Ένα έγκαυμα μπορεί να συμβεί μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Βραστό νερό, καυτό λάδι, ατμός, φλόγα, θερμή επιφάνεια, ηλεκτρικό ρεύμα ή μια χημική ουσία αρκούν για να προκαλέσουν βλάβη στο δέρμα και, σε σοβαρότερες περιπτώσεις, στους βαθύτερους ιστούς.

Παρά το πόσο συχνά είναι τα εγκαύματα, γύρω από την αντιμετώπισή τους εξακολουθούν να κυκλοφορούν αρκετές λανθασμένες πρακτικές, όπως η χρήση οδοντόκρεμας, γιαουρτιού, ελαιολάδου, βουτύρου ή πάγου και το σπάσιμο των φυσαλίδων.

Η σωστή πρώτη βοήθεια είναι πολύ πιο απλή: σταματάμε τη διαδικασία του εγκαύματος, ψύχουμε σωστά, προστατεύουμε την περιοχή και αναγνωρίζουμε εγκαίρως πότε χρειάζεται εξειδικευμένη βοήθεια.

Τι είναι το έγκαυμα και τι σημαίνουν οι βαθμοί;

Οι όροι «1ου, 2ου και 3ου βαθμού» εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται ευρέως. Στη σύγχρονη ορολογία συναντάμε συχνότερα τους όρους επιφανειακό έγκαυμα, έγκαυμα μερικού πάχους και έγκαυμα ολικού πάχους.

Το βάθος δεν είναι πάντοτε ομοιόμορφο σε όλη την εγκαυματική επιφάνεια. Το ίδιο τραύμα μπορεί να περιλαμβάνει διαφορετικά βάθη και η αρχική εικόνα μπορεί να αλλάξει. Γι’ αυτό η εξωτερική εμφάνιση δεν αρκεί πάντα για ασφαλή εκτίμηση από έναν μη επαγγελματία.

Έγκαυμα 1ου βαθμού, επιφανειακό

Αφορά την επιφανειακή στιβάδα του δέρματος. Συνήθως εμφανίζεται με ερυθρότητα, πόνο, ευαισθησία και μικρό οίδημα, χωρίς φυσαλίδες. Ένα ήπιο ηλιακό έγκαυμα είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Έγκαυμα 2ου βαθμού, μερικού πάχους

Η βλάβη επεκτείνεται βαθύτερα. Μπορεί να υπάρχουν φυσαλίδες, έντονος πόνος, οίδημα και υγρή ή γυαλιστερή επιφάνεια.

Δεν έχουν όμως όλα τα εγκαύματα 2ου βαθμού το ίδιο βάθος, γι’ αυτό η ιατρική εκτίμηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν η βλάβη είναι μεγάλη, βαθιά ή βρίσκεται σε ευαίσθητη περιοχή.

Έγκαυμα 3ου βαθμού, ολικού πάχους

Έχει καταστραφεί ολόκληρο το πάχος του δέρματος και μπορεί να υπάρχει επέκταση σε βαθύτερους ιστούς. Η περιοχή μπορεί να φαίνεται λευκή, καφέ, μαύρη, ξηρή ή σκληρή.

Ένα επικίνδυνο χαρακτηριστικό είναι ότι το βαθύτερο σημείο ενός τέτοιου εγκαύματος μπορεί να πονά λιγότερο, επειδή έχουν καταστραφεί νευρικές απολήξεις.

Η απουσία έντονου πόνου δεν σημαίνει ότι το έγκαυμα είναι ελαφρύ.

Η European Burns Association επισημαίνει ότι το βάθος, η έκταση, η θέση, ο μηχανισμός του τραυματισμού και η πιθανή εισπνευστική κάκωση επηρεάζουν την ανάγκη παραπομπής σε εξειδικευμένη μονάδα εγκαυμάτων.

Τα πρώτα λεπτά σε ένα θερμικό έγκαυμα

Σταματάμε πρώτα τη διαδικασία καύσης

Πριν αγγίξουμε τον τραυματία, βεβαιωνόμαστε ότι ο χώρος είναι ασφαλής.

Αν καίγονται τα ρούχα ενός ανθρώπου, δεν τον αφήνουμε να τρέχει. Εφαρμόζουμε την αρχή «Σταμάτα, Πέσε, Κυλήσου», σβήνοντας τις φλόγες με κύλιση στο έδαφος, με νερό ή με κατάλληλη πυρίμαχη κουβέρτα, εφόσον αυτό μπορεί να γίνει με ασφάλεια.

Αφού σταματήσει η καύση, αφαιρούμε κοσμήματα, ρολόγια και στενά αντικείμενα κοντά στην περιοχή πριν αναπτυχθεί οίδημα.

Ρούχα ή υλικά που έχουν κολλήσει πάνω στο τραύμα δεν τα τραβάμε.

20 λεπτά δροσερό τρεχούμενο νερό

Για ένα θερμικό έγκαυμα, η βασική αρχική παρέμβαση είναι δροσερό τρεχούμενο νερό για 20 λεπτά.

Οι European Practice Guidelines for Burn Care της European Burns Association συστήνουν εφαρμογή δροσερού τρεχούμενου νερού για 20 λεπτά και ιδιαίτερη προσοχή ώστε η ψύξη του τραύματος να μην προκαλέσει υποθερμία, ιδίως στα παιδιά.

Οι ίδιες ευρωπαϊκές οδηγίες αναφέρουν ότι η εφαρμογή δροσερού τρεχούμενου νερού για 20 λεπτά εντός των πρώτων τριών ωρών μετά τον τραυματισμό έχει συσχετιστεί με καλύτερες κλινικές εκβάσεις.

Αυτό είναι πρακτικά σημαντικό: αν το έγκαυμα δεν ψύχθηκε αμέσως, δεν σημαίνει ότι η ψύξη δεν έχει πλέον αξία.

Τα 20 λεπτά είναι περισσότερος χρόνος από όσο νομίζουμε

Από προσωπική εμπειρία θέλω να τονίσω κάτι. Το να πεις σε έναν άνθρωπο που έχει καεί να κρατήσει το χέρι ή το άκρο του κάτω από το νερό για είκοσι συνεχόμενα λεπτά ακούγεται εύκολο, αλλά δεν είναι.

Δοκιμάστε να αφήσετε το χέρι σας κάτω από τη βρύση για πέντε λεπτά, με το ρολόι. Θα δείτε ότι θα θέλετε να το βγάλετε νωρίτερα ή ότι ο χρόνος θα σας φανεί αιώνας.

Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να καθησυχάσετε τον τραυματία και να επιμείνετε, εξηγώντας του πόσο σημαντικό είναι να κάνει υπομονή και να παραμείνει το άκρο ή το προσβεβλημένο σημείο κάτω από το τρεχούμενο νερό.

Ο τραυματίας δεν συνεργάζεται πάντα

Θέλω να αναφέρω και μια δεύτερη προσωπική εμπειρία, από την προνοσοκομειακή φροντίδα.

Είχα αντιμετωπίσει ένα αγόρι 13 ετών, παιδί με νοητική αναπηρία, που είχε κάψει σοβαρά τα χέρια του. Είχε πάρει φωτιά μια συσκευή παιχνιδομηχανής και το παιδί προσπάθησε να τη σβήσει με τα χέρια.

Όταν έφτασα στο σημείο, τον είχαν ήδη βγάλει έξω λόγω του καπνού και τα δύο του χέρια είχαν σοβαρού βαθμού εγκαύματα.

Η περιγραφή που ακολουθεί αφορά τη δυσκολία συνεργασίας στο στάδιο της κάλυψης του εγκαύματος και δεν πρέπει να διαβαστεί ως πρότυπο της σειράς των πρώτων βοηθειών. Σε ένα θερμικό έγκαυμα, η ψύξη με δροσερό τρεχούμενο νερό προηγείται της κάλυψης, όταν είναι διαθέσιμη και μπορεί να εφαρμοστεί με ασφάλεια.

Προσπαθώντας να επικοινωνήσω μαζί του, δεν αντιδρούσε, και κάθε φορά που έβαζα βαζελινούχες γάζες στα χέρια του τις τραβούσε και τις πετούσε μακριά.

Άλλαξα τρεις φορές γάντια, γιατί μου τα έσκιζε κάθε φορά που προσπαθούσα να του ξαναβάλω γάζες. Στο τέλος τα κατάφερα, μιλώντας του ήρεμα και σταθερά.

Αυτό δείχνει ότι το να θέλουμε να βοηθήσουμε δεν σημαίνει αυτόματα ότι ο τραυματίας θα συνεργαστεί. Χρειάζεται ψυχραιμία, πολλή υπομονή και κατανόηση.

Θερμοκρασία νερού

Δεν χρειάζεται να μετράμε τη θερμοκρασία του νερού με θερμόμετρο.

Η πρακτική ευρωπαϊκή οδηγία είναι:

δροσερό τρεχούμενο νερό, όχι πάγος και όχι παγωμένο νερό.

Ψύχουμε το έγκαυμα, όχι ολόκληρο τον ασθενή

Η ψύξη του τραύματος δεν πρέπει να οδηγήσει σε υποθερμία.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στα παιδιά, στους ηλικιωμένους και στα εκτεταμένα εγκαύματα.

Κρατάμε το υπόλοιπο σώμα στεγνό και ζεστό και δεν ψύχουμε ανεξέλεγκτα μεγάλες επιφάνειες σώματος.

Κάλυψη μετά την ψύξη

Μετά την ψύξη, το έγκαυμα μπορεί να καλυφθεί χαλαρά με καθαρό, μη προσκολλητικό υλικό.

Οι European Practice Guidelines for Burn Care αναφέρουν ως κατάλληλη προσωρινή επιλογή προνοσοκομειακής κάλυψης και τη μεμβράνη τροφίμων, όταν χρησιμοποιείται σωστά.

Η μεμβράνη τοποθετείται χαλαρά πάνω στο τραύμα και δεν τυλίγεται κυκλοτερώς γύρω από ένα άκρο.

Σε χημικά εγκαύματα προτεραιότητα έχει η πλήρης απορρύπανση και η έκπλυση σύμφωνα με τη συγκεκριμένη ουσία και το SDS.

Δεν χρησιμοποιούμε βαμβάκι, χνουδωτά υφάσματα ή άλλα υλικά που μπορούν να αφήσουν ίνες μέσα στο τραύμα.

Πόσο μεγάλο είναι το έγκαυμα;

Η έκταση έχει σημασία, όχι μόνο ο «βαθμός».

Για μικρά ή ακανόνιστα εγκαύματα μπορεί να χρησιμοποιηθεί η παλαμιαία μέθοδος. Η παλαμιαία επιφάνεια του χεριού του ίδιου του τραυματία, μαζί με τα δάχτυλα, αντιστοιχεί κατά προσέγγιση στο 1% της συνολικής επιφάνειας σώματος.

Πρόκειται για γρήγορη εκτίμηση και όχι για ακριβή μέτρηση. Σε μεγαλύτερα εγκαύματα, η εκτίμηση της συνολικής εγκαυματικής επιφάνειας πρέπει να γίνεται από εκπαιδευμένο προσωπικό.

Μύθοι για την αντιμετώπιση εγκαυμάτων στην Ελλάδα

Να βάλω οδοντόκρεμα;

Όχι.

Η οδοντόκρεμα δεν αποτελεί προϊόν φροντίδας εγκαύματος και δεν έχει θέση πάνω σε φρέσκο τραυματισμένο δέρμα.

Το γιαούρτι δεν δροσίζει το έγκαυμα;

Μπορεί να δίνει στιγμιαία αίσθηση δροσιάς, αλλά παραμένει τρόφιμο και όχι αποστειρωμένο υλικό πρώτων βοηθειών.

Δεν υπάρχει λόγος να τοποθετούμε τρόφιμα πάνω σε εγκαυματική επιφάνεια.

Ελαιόλαδο ή βούτυρο;

Το γεγονός ότι το ελαιόλαδο έχει σημαντική θέση στην ελληνική διατροφή δεν το μετατρέπει σε θεραπεία εγκαύματος.

Λάδια, βούτυρο και άλλες παρόμοιες ουσίες δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως πρώτη βοήθεια σε φρέσκο έγκαυμα.

Πάγος για να σταματήσει γρηγορότερα το κάψιμο;

Όχι.

Το έγκαυμα χρειάζεται ελεγχόμενη ψύξη, όχι κατάψυξη.

Ο πάγος και το πολύ παγωμένο νερό μπορούν να προκαλέσουν αγγειοσύσπαση, απώλεια θερμότητας και πρόσθετη βλάβη στους ήδη τραυματισμένους ιστούς.

Να σπάσω τη φουσκάλα;

Δεν τρυπάμε ούτε αφαιρούμε μόνοι μας τις άθικτες φυσαλίδες. Δεν είναι πράξη πρώτων βοηθειών.

Αν έχω ειδική αλοιφή ή gel, μπορώ να παραλείψω το νερό;

Σε ένα θερμικό έγκαυμα, όταν υπάρχει διαθέσιμο καθαρό δροσερό τρεχούμενο νερό, η ψύξη προηγείται πάντα.

Τα ειδικά προϊόντα έχουν συγκεκριμένη θέση και δεν αντικαθιστούν την κατάλληλη αρχική ψύξη ούτε την ιατρική αξιολόγηση ενός σοβαρού εγκαύματος.

Hydrogel και ειδικά επιθέματα εγκαυμάτων

Στην καθημερινή γλώσσα συχνά αναφερόμαστε στα προϊόντα αυτά ως «φάρμακα για εγκαύματα». Αυτό δεν είναι ακριβές.

Πρόκειται για ιατροτεχνολογικά προϊόντα και όχι για φάρμακα. Η διάθεσή τους στην ευρωπαϊκή αγορά διέπεται από το ισχύον κανονιστικό πλαίσιο για τα ιατροτεχνολογικά προϊόντα, συμπεριλαμβανομένου του Κανονισμού (ΕΕ) 2017/745, MDR, και των αντίστοιχων απαιτήσεων συμμόρφωσης και σήμανσης CE.

Η διάθεση και η χρήση τους εντάσσονται στο ευρύτερο κανονιστικό πλαίσιο ασφάλειας και ιατροτεχνολογικού εξοπλισμού.

Burnshield®

Το Burnshield® είναι εμπορική σειρά αποστειρωμένων hydrogel και επιθεμάτων εμποτισμένων με hydrogel, τα οποία προορίζονται από τον κατασκευαστή για την αρχική φροντίδα εγκαυμάτων.

Η ύπαρξη όμως ενός Burnshield ή άλλου hydrogel δεν σημαίνει ότι παραλείπουμε τα 20 λεπτά δροσερού τρεχούμενου νερού, όταν αυτό είναι διαθέσιμο και κατάλληλο.

Οι European Practice Guidelines for Burn Care αναφέρουν ότι τα cooling gels έχουν χρησιμοποιηθεί σε εγκαύματα, αλλά παρέχουν λιγότερο αποτελεσματική ψύξη σε σύγκριση με το δροσερό τρεχούμενο νερό.

Χρειάζεται επίσης προσοχή στη μεγάλη επιφάνεια. Τα επιθέματα hydrogel διατηρούν ψυκτική δράση και σε εκτεταμένη εφαρμογή μπορούν να συμβάλουν στην απώλεια θερμότητας του τραυματία.

Ένα τέτοιο προϊόν μπορεί να αποτελεί χρήσιμο μέρος ενός οργανωμένου burn kit, αλλά δεν αντικαθιστά το νερό, την προστασία από υποθερμία ή την επείγουσα ιατρική φροντίδα.

Flamigel®

Το Flamigel® είναι διαφορετικού τύπου προϊόν.

Σύμφωνα με τις τρέχουσες πληροφορίες του κατασκευαστή, το Flamigel® ενδείκνυται για μικρά τραύματα, επιφανειακά ανοικτά τραύματα και επιφανειακά εγκαύματα, με ειδική αναφορά στα εγκαύματα 1ου βαθμού.

Δεν πρέπει συνεπώς να παρουσιάζεται ως γενική λύση για βαθιά εγκαύματα 2ου ή 3ου βαθμού και η χρήση του πρέπει να ακολουθεί πάντοτε τις ισχύουσες οδηγίες του κατασκευαστή.

Τι έχει θέση σε ένα οργανωμένο burn kit;

Ένα οργανωμένο kit για χώρο εργασίας, πυροσβεστικό όχημα ή εγκατάσταση αυξημένου κινδύνου μπορεί, ανάλογα με την εκτίμηση κινδύνου και τα προβλεπόμενα πρωτόκολλα, να περιλαμβάνει:

• αποστειρωμένα μη προσκολλητικά επιθέματα,
• βαζελινούχες ή άλλες μη προσκολλητικές γάζες,
• κατάλληλα επιθέματα hydrogel,
• αποστειρωμένες γάζες,
• επιδέσμους,
• γάντια μιας χρήσης,
• ψαλίδι πρώτων βοηθειών,
• μέσα οφθαλμικής έκπλυσης όπου υπάρχει χημικός κίνδυνος,
• θερμική κουβέρτα για προστασία από υποθερμία.

Να ξέρετε πού βρίσκεται το burn kit

Πολύ σημαντικό είναι να γνωρίζουμε πού βρίσκονται τα κιτ εγκαυμάτων, ώστε να έχουμε άμεση πρόσβαση σε αυτά.

Σε χώρο κατοικίας ή επιχείρησης πρέπει να βρίσκονται σε εμφανές σημείο και σε θέση εύκολα προσβάσιμη σε περίπτωση ανάγκης.

Σε ορισμένα οργανωμένα φαρμακεία το περιεχόμενο είναι χωρισμένο με χρωματικό κώδικα, συνήθως σε κόκκινο, μπλε και κίτρινο. Όπου υπάρχει τέτοια διάταξη, γνωρίζετε αμέσως ποιο σακίδιο θα ανοίξετε πρώτο για να βρείτε τα είδη που αφορούν τα εγκαύματα.

Μην ξεχνάτε ότι ο χρόνος έχει σημασία στα εγκαύματα. Όσο νωρίτερα επέμβουμε, τόσο περισσότερο ανακουφίζουμε τον τραυματία και τόσο περισσότερο μπορούμε να βελτιώσουμε την πορεία της θεραπείας που θα ακολουθήσει.

Η εκπαίδευση είναι το κρίσιμο

Ένα πλήρες burn kit δεν βοηθά ιδιαίτερα αν ο χρήστης δεν γνωρίζει πότε και πώς πρέπει να χρησιμοποιηθεί.

Χημικά εγκαύματα

Τα χημικά εγκαύματα χρειάζονται διαφορετική προσέγγιση από τα θερμικά εγκαύματα.

Πρώτα προστατεύουμε τον διασώστη με κατάλληλα Μέσα Ατομικής Προστασίας, ΜΑΠ. Σε βιομηχανικό ή HazMat περιστατικό μπορεί να απαιτούνται ειδικές χημικές στολές προστασίας, ανάλογα με τη χημική ουσία, τη συγκέντρωση, τον τρόπο έκθεσης και την ατμόσφαιρα.

Αν η χημική ουσία βρίσκεται σε μορφή ξηρής σκόνης, απομακρύνεται προσεκτικά πρώτα με βούρτσισμα ή τίναγμα, αποφεύγοντας την έκθεση του διασώστη.

Αφού απομακρυνθεί τυχόν ξηρή σκόνη, αφαιρούμε, όταν αυτό μπορεί να γίνει με ασφάλεια, επιμολυσμένα ρούχα, υποδήματα, κοσμήματα και άλλα αντικείμενα που έχουν έρθει σε επαφή με τη χημική ουσία.

Στη συνέχεια, για τις περισσότερες χημικές ουσίες, αρχίζουμε άμεσα άφθονη έκπλυση με νερό. Η απαιτούμενη διάρκεια και τυχόν ειδική διαδικασία απορρύπανσης καθορίζονται από τη συγκεκριμένη ουσία και πρέπει να ελέγχονται στο Safety Data Sheet, SDS, στην ετικέτα και στις οδηγίες του Κέντρου Δηλητηριάσεων.

Δεν επιχειρούμε χημική «εξουδετέρωση»

Δεν ρίχνουμε αυθαίρετα άλλη χημική ουσία πάνω στο τραύμα για να «εξουδετερώσουμε» ένα οξύ ή ένα αλκάλι.

Μια τέτοια αντίδραση μπορεί να παραγάγει θερμότητα και να προκαλέσει πρόσθετη βλάβη.

Σε βιομηχανικό περιβάλλον συμβουλευόμαστε το Safety Data Sheet, SDS, την ετικέτα CLP, τις οδηγίες της εγκατάστασης και το Κέντρο Δηλητηριάσεων. Το SDS περιλαμβάνει κρίσιμες πληροφορίες για πρώτες βοήθειες, ΜΑΠ, αποθήκευση και επικίνδυνες ασυμβατότητες μεταξύ χημικών ουσιών.

Το SDS πρέπει να είναι εκεί όπου θα χρειαστεί

Τα SDS, τα Δελτία Δεδομένων Ασφαλείας, είναι εξαιρετικά σημαντικό να είναι αναρτημένα στο σημείο χρήσης και προσβάσιμα από όλο το προσωπικό. Το SDS στο ντοσιέ του γραφείου δεν βοηθά κανέναν στις δύο η ώρα τη νύχτα.

Σε περίπτωση ανάγκης περιέχουν σαφείς οδηγίες για το τι πρέπει και τι δεν πρέπει να κάνει κανείς, ανάλογα με τον παράγοντα που προκάλεσε τον τραυματισμό.

Σε εταιρικό περιβάλλον, προτείνω ο τεχνικός ασφαλείας να τα έχει σε εμφανές σημείο και να έχει ενημερώσει τους υπόλοιπους εργαζόμενους και συνεργάτες για το τι πρέπει να κάνουν σε περίπτωση απουσίας του.

Χημικό συμβάν σε περιορισμένο χώρο

Δεξαμενές, σιλό, φρεάτια, αγωγοί και άλλοι περιορισμένοι χώροι δημιουργούν έναν επιπλέον κίνδυνο: ο άνθρωπος που επιχειρεί αυθόρμητα να βοηθήσει μπορεί να γίνει το επόμενο θύμα.

Δεν εισερχόμαστε για παροχή πρώτων βοηθειών σε επικίνδυνο περιορισμένο χώρο χωρίς κατάλληλη εκπαίδευση, ατμοσφαιρικό έλεγχο, αναπνευστική προστασία και οργανωμένο σχέδιο διάσωσης.

Χημική ουσία στο μάτι

Η χημική έκθεση του οφθαλμού αποτελεί επείγον περιστατικό.

Αρχίζουμε αμέσως άφθονη και συνεχιζόμενη έκπλυση με νερό, κρατώντας τα βλέφαρα ανοικτά. Δεν σταματάμε επειδή μειώθηκε ο πόνος ή το τσούξιμο. Η διάρκεια της έκπλυσης πρέπει να ακολουθεί το SDS της συγκεκριμένης χημικής ουσίας και τις οδηγίες του Κέντρου Δηλητηριάσεων ή των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης.

Αν έχει προσβληθεί μόνο το ένα μάτι, το κεφάλι τοποθετείται έτσι ώστε το προσβεβλημένο μάτι να βρίσκεται προς τα κάτω και η ροή να κατευθύνεται προς τα έξω, ώστε να μειωθεί η πιθανότητα μεταφοράς της ουσίας στο άλλο μάτι.

Οι φακοί επαφής αφαιρούνται εφόσον αυτό μπορεί να γίνει εύκολα χωρίς να καθυστερήσει ουσιαστικά η έκπλυση.

Υδροφθορικό οξύ, HF

Το υδροφθορικό οξύ είναι ιδιαίτερη περίπτωση και δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν ένα συνηθισμένο οξύ.

Η άμεση απομάκρυνση της ουσίας, η αφαίρεση επιμολυσμένων ρούχων και η άμεση έκπλυση αποτελούν βασικά πρώτα βήματα.

Σύμφωνα με στοιχεία πρώτων βοηθειών που περιλαμβάνονται σε καταχωρίσεις του ECHA, μετά από δερματική έκθεση σε HF μπορεί να απαιτείται εφαρμογή gel γλυκονικού ασβεστίου 2,5%, παράλληλα με άμεση ιατρική αντιμετώπιση και σύμφωνα με το SDS της συγκεκριμένης ουσίας.

Σε οφθαλμική έκθεση δεν εφαρμόζουμε δερματικό gel μέσα στο μάτι. Αρχίζουμε αμέσως άφθονη έκπλυση και απαιτείται επείγουσα εξειδικευμένη ιατρική αξιολόγηση.

Τα εγκαύματα από HF μπορούν να προκαλέσουν σοβαρή τοπική και συστηματική τοξικότητα και απαιτούν επείγουσα ιατρική αξιολόγηση.

Πίσσα και θερμή άσφαλτος

Σε έγκαυμα από θερμή πίσσα ή ασφαλτικό υλικό, προτεραιότητα είναι η άμεση ψύξη με νερό.

Δεν επιχειρούμε να τραβήξουμε ή να ξεκολλήσουμε το προσκολλημένο υλικό από το δέρμα στο πεδίο, γιατί μπορεί να αφαιρεθεί μαζί του και τραυματισμένος ιστός.

Ψύχουμε και αφήνουμε την αφαίρεση του προσκολλημένου υλικού στο κατάλληλο υγειονομικό προσωπικό.

Ηλεκτρικά εγκαύματα

Στα ηλεκτρικά εγκαύματα η ασφάλεια προηγείται απόλυτα.

Δεν αγγίζουμε τον τραυματία όσο μπορεί να βρίσκεται ακόμη σε επαφή με ενεργή πηγή ηλεκτρικού ρεύματος.

Το εξωτερικό σημάδι μπορεί να είναι μικρό, ενώ η εσωτερική βλάβη να είναι σημαντική.

Σοβαρό ηλεκτρικό τραύμα, απώλεια συνείδησης, καρδιακά συμπτώματα ή σημαντικό έγκαυμα απαιτούν άμεση ιατρική εκτίμηση.

Εισπνοή καπνού και θερμών αερίων

Σε πυρκαγιά, ειδικά σε κλειστό χώρο, δεν εξετάζουμε μόνο το δέρμα.

Βραχνάδα, δυσκολία στην αναπνοή, εγκαύματα στο πρόσωπο, αιθάλη γύρω από τη μύτη ή το στόμα, ανθρακοειδή πτύελα ή μεταβολή του επιπέδου συνείδησης αυξάνουν την υποψία για εισπνευστικό τραυματισμό. Το εγχειρίδιο του ΕΚΑΒ αναφέρει αντίστοιχα ευρήματα στην ενότητα «Έγκαυμα».

Το άτομο με εισπνευστικό τραυματισμό μπορεί αρχικά να μιλά και να περπατά, και παρ’ όλα αυτά η κατάστασή του να επιδεινωθεί αργότερα. Ακριβώς αυτό είναι που παραπλανά.

Έχω γίνει μάρτυρας περιστατικού εισπνοής καπνού σε πυρκαγιά, όπου ο πυροσβέστης μεταφέρθηκε σε κοντινό ασθενοφόρο του ΕΚΑΒ που είχε έρθει προληπτικά και εκτιμήθηκε άμεσα ως περιστατικό πιθανής εισπνοής τοξικών καπνών. Χρειάστηκε όμως να πιέσω για να γίνει αυτό, γιατί ο ίδιος μιλούσε και περπατούσε και δεν φαινόταν να έχει πρόβλημα.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους δεν περιμένουμε να εμφανιστεί βαριά αναπνευστική δυσχέρεια. Σε εισπνευστικό τραυματισμό μπορεί να αναπτυχθεί προοδευτικό οίδημα του ανώτερου αεραγωγού, το οποίο αργότερα μπορεί να καταστήσει τη διαχείριση του αεραγωγού και τη διασωλήνωση πολύ δυσκολότερη.

Σε μια πυρκαγιά κλειστού χώρου, η συμπεριφορά της φωτιάς και του καπνού στο οικοδομικό περιβάλλον μεταβάλλεται συνεχώς ανάλογα με τα υλικά που καίγονται, τη θερμοκρασία και τον αερισμό.

Για το επιχειρησιακό προσωπικό, η είσοδος σε ατμόσφαιρα καπνού ή άγνωστης τοξικότητας απαιτεί κατάλληλη αναπνευστική συσκευή ανοικτού κυκλώματος, Α.Σ.Α.Κ. και εφαρμογή των προβλεπόμενων επιχειρησιακών διαδικασιών.

Αντιτετανική προστασία

Τα εγκαύματα με λύση της συνέχειας του δέρματος χρειάζονται αξιολόγηση και ως προς την αντιτετανική κάλυψη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε μικρό έγκαυμα χρειάζεται αυτομάτως εμβόλιο ή άλλη παρέμβαση. Ο επαγγελματίας υγείας αξιολογεί το είδος του τραύματος και το ιστορικό εμβολιασμού του τραυματία.

Πότε χρειάζεται άμεσα ιατρική βοήθεια;

Ζητάμε άμεση επαγγελματική αξιολόγηση όταν το έγκαυμα:

• είναι βαθύ ή εκτεταμένο,
• αφορά το πρόσωπο ή τα μάτια,
• αφορά τα χέρια ή τα πόδια,
• αφορά τα γεννητικά όργανα ή το περίνεο,
• βρίσκεται πάνω από μεγάλη άρθρωση,
• περιβάλλει κυκλοτερώς ένα άκρο, τον θώρακα ή τον λαιμό,
• προέρχεται από χημική ουσία,
• προέρχεται από σημαντικό ηλεκτρικό τραυματισμό,
• συνδυάζεται με πιθανή εισπνοή καπνού,
• συνδυάζεται με άλλο σοβαρό τραυματισμό,
• συνοδεύεται από σοβαρό ή ανεξέλεγκτο πόνο,
• παρουσιάζει επιδείνωση αντί για αναμενόμενη επούλωση.

Όλα τα βαθιά εγκαύματα μερικού πάχους και όλα τα εγκαύματα ολικού πάχους χρειάζονται εξειδικευμένη αξιολόγηση. Η European Burns Association περιλαμβάνει επίσης στα κριτήρια παραπομπής εγκαύματα προσώπου, χεριών, γεννητικών οργάνων ή μεγάλων αρθρώσεων, κυκλοτερή εγκαύματα, πιθανή εισπνευστική κάκωση, σημαντικά ηλεκτρικά και χημικά εγκαύματα και κάθε περίπτωση όπου υπάρχει αμφιβολία για την κατάλληλη αντιμετώπιση.

Τα τρία που ξεχνιούνται

Από τη λίστα αυτή, τρία κριτήρια είναι εκείνα που στην πράξη προσπερνιούνται συχνότερα.

Το έγκαυμα που περιβάλλει κυκλοτερώς ένα άκρο, τον θώρακα ή τον λαιμό. Καθώς αναπτύσσεται το οίδημα, ο ιστός λειτουργεί σαν δαχτυλίδι που σφίγγει. Δεν φαίνεται δραματικό στην αρχή και γι’ αυτό υποτιμάται.

Το ηλεκτρικό έγκαυμα με μικρό εξωτερικό σημάδι. Το μάτι κρίνει την επιφάνεια, ενώ η βλάβη είναι στη διαδρομή του ρεύματος μέσα στο σώμα.

Το έγκαυμα σε πολύ μικρό παιδί, ηλικιωμένο ή ευάλωτο άτομο. Η ίδια έκταση έχει διαφορετική κλινική βαρύτητα ανάλογα με το ποιος την έχει.

Ελληνικές και ευρωπαϊκές πηγές

Υπάρχει επίσημη ελληνική και ευρωπαϊκή βιβλιογραφία για τις πρώτες βοήθειες στα εγκαύματα.

Το ΕΚΑΒ διαθέτει το εγχειρίδιο «Μαθαίνω Πρώτες Βοήθειες, Είμαι ασφαλής». Η ενότητα «ΕΓΚΑΥΜΑ» αναφέρει ότι τα επιφανειακά και μερικού πάχους εγκαύματα μικρής έκτασης πλένονται με άφθονο δροσερό νερό για 10 έως 15 λεπτά. Στην ίδια ενότητα αναφέρονται επίσης το hydrogel, η μη διάνοιξη των φυσαλίδων και η ανάγκη ιατρικής αντιμετώπισης για σοβαρότερα εγκαύματα.

Οι European Practice Guidelines for Burn Care της European Burns Association συστήνουν 20 λεπτά δροσερού τρεχούμενου νερού, αποφυγή υποθερμίας και στη συνέχεια κάλυψη με απλό μη προσκολλητικό επίθεμα ή κατάλληλη προσωρινή μεμβράνη.

Ως βασική πρακτική σύσταση του FirePedia χρησιμοποιούνται τα 20 λεπτά δροσερού τρεχούμενου νερού, καθώς αυτή είναι η ειδική για την αντιμετώπιση εγκαυμάτων σύσταση των European Practice Guidelines for Burn Care.

Οι European Resuscitation Council Guidelines 2025 για First Aid έχουν αναθεωρημένο και πιο περιορισμένο πεδίο εφαρμογής και δεν περιλαμβάνουν πλέον ξεχωριστή σύσταση για την ψύξη θερμικών εγκαυμάτων. Για τον λόγο αυτό, στο συγκεκριμένο ζήτημα χρησιμοποιείται ως βασική ευρωπαϊκή αναφορά η European Burns Association.

Για χημικές ουσίες, το SDS και οι πληροφορίες ασφαλούς χρήσης που διατίθενται μέσω του ευρωπαϊκού συστήματος ECHA αποτελούν σημαντικές πηγές για τις ειδικές ενέργειες πρώτων βοηθειών.

Τι πρέπει τελικά να θυμόμαστε

Στα θερμικά εγκαύματα η βασική πρακτική αρχή είναι:

Σταματάμε τη διαδικασία καύσης. Ψύχουμε με δροσερό τρεχούμενο νερό για 20 λεπτά. Κρατάμε τον τραυματία ζεστό. Καλύπτουμε χαλαρά και ζητάμε βοήθεια όταν το έγκαυμα είναι σοβαρό ή αμφίβολο.

Δεν χρησιμοποιούμε πάγο, οδοντόκρεμα, γιαούρτι, λάδι ή βούτυρο. Δεν σπάμε τις φυσαλίδες. Δεν τραβάμε κολλημένα ρούχα ή πίσσα από το δέρμα.

Στα χημικά εγκαύματα δεν αυτοσχεδιάζουμε με «εξουδετερώσεις». Απομακρύνουμε τις ξηρές χημικές ουσίες πριν από την έκπλυση όπου απαιτείται, αφαιρούμε τα επιμολυσμένα ρούχα και ξεπλένουμε άμεσα, ακολουθώντας το SDS, τις οδηγίες του Κέντρου Δηλητηριάσεων και των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης.

Κυρίως, δεν προσπαθούμε να αποφασίσουμε μόνο από την εμφάνιση αν ένα έγκαυμα είναι σοβαρό. Το βάθος μπορεί να εξελιχθεί και ένα μικρό εξωτερικό τραύμα, ειδικά μετά από ηλεκτρική ή χημική έκθεση, μπορεί να κρύβει πολύ μεγαλύτερη βλάβη.

Βασικές πηγές

• Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας, ΕΚΑΒ, Μαθαίνω Πρώτες Βοήθειες, Είμαι ασφαλής, ενότητα «ΕΓΚΑΥΜΑ».
• European Burns Association, European Practice Guidelines for Burn Care, Version 4.
• European Resuscitation Council, European Resuscitation Council Guidelines 2025 – First Aid, για το γενικό ευρωπαϊκό πλαίσιο πρώτων βοηθειών και το ισχύον scope των οδηγιών.
• European Chemicals Agency, ECHA, πληροφορίες ασφαλούς χρήσης και πρώτων βοηθειών για επικίνδυνες χημικές ουσίες, συμπεριλαμβανομένου του υδροφθορικού οξέος.
• Κανονισμός (ΕΕ) 2017/745 για τα ιατροτεχνολογικά προϊόντα, MDR.
• Εθνικός Οργανισμός Φαρμάκων, ΕΟΦ, κανονιστικό πλαίσιο ιατροτεχνολογικών προϊόντων.
• Υπουργείο Υγείας, Κέντρο Δηλητηριάσεων.
• Burnshield®, επίσημες πληροφορίες προϊόντος.
• Flen Health, επίσημες πληροφορίες προϊόντος Flamigel®.

Τελευταία τεχνική αναθεώρηση: Σεπτέμβριος 2026.

Αναφορά εμπορικών προϊόντων

Οι αναφορές σε εμπορικά προϊόντα, όπως Burnshield® και Flamigel®, γίνονται αποκλειστικά ως παραδείγματα συγκεκριμένων κατηγοριών προϊόντων. Δεν αποτελούν διαφήμιση, εμπορική προώθηση, σύσταση αγοράς ή δήλωση ότι ένα συγκεκριμένο προϊόν είναι κατάλληλο για κάθε τύπο εγκαύματος.

Πρέπει πάντοτε να ακολουθούνται η προβλεπόμενη χρήση και οι οδηγίες του κατασκευαστή, καθώς και οι οδηγίες επαγγελματιών υγείας όταν απαιτείται.

Σε πραγματικό επείγον περιστατικό ή όταν υπάρχει αμφιβολία για τη σοβαρότητα του εγκαύματος, καλούμε το 112 ή το ΕΚΑΒ στο 166.