Λίγο πολύ όλοι οι Πυροσβέστες, Πενταετής Συμβασιούχοι, Εθελοντές και φυσικά οι Επαγγελματίες έχουν μεταβεί σε συμβάν για άντληση ακαθάρτων ή μη υδάτων από υπόγεια, οικίες και εργοστάσια. Πόσες φορές όμως έχουν σκεφτεί τον κίνδυνο που παραμονεύει ύπουλα πίσω από αυτό το κατά τα άλλα αθώο και εύκολο συμβάν;
Η φορητή αντλία ακαθάρτων υδάτων που χρησιμοποιείται συνήθως από τα Πυροσβεστικά οχήματα μπορεί να λειτουργεί με κοινή αμόλυβδη βενζίνη μέσω κινητήρα εσωτερικής καύσης. Από την εξάτμιση του κινητήρα παράγονται καυσαέρια, μεταξύ των οποίων και μονοξείδιο του άνθρακα (CO). Όταν ένας τέτοιος κινητήρας λειτουργεί σε κλειστό, υπόγειο ή ανεπαρκώς αεριζόμενο χώρο, το CO μπορεί να συσσωρευτεί γρήγορα σε επικίνδυνες συγκεντρώσεις. Παράλληλα, ανάλογα με τις συνθήκες, μπορεί να υπάρξουν και άλλοι ατμοσφαιρικοί κίνδυνοι.
Ο πυροσβέστης που εισέρχεται σε έναν τέτοιο χώρο χωρίς κατάλληλη εκτίμηση της ατμόσφαιρας και χωρίς την απαιτούμενη αναπνευστική προστασία μπορεί να εκτεθεί σε CO και να εμφανίσει πονοκέφαλο, ζάλη, ναυτία, αδυναμία, σύγχυση, απώλεια συνείδησης ή ακόμη και σοβαρότερη δηλητηρίαση.
Αυτό μπορεί να συμβεί όταν μια βενζινοκίνητη αντλία παραμένει σε λειτουργία μέσα σε υπόγειο και σε τακτά χρονικά διαστήματα ένας πυροσβέστης πρέπει να κατέβει είτε για ανεφοδιασμό είτε για να καθαρίσει το φίλτρο της αντλίας από φύλλα και άλλες ακαθαρσίες που φράζουν την είσοδο του νερού και μειώνουν την απόδοσή της.
Για την αποφυγή αυτού του κινδύνου, η προτιμητέα λύση είναι να αποφεύγεται η λειτουργία κινητήρα εσωτερικής καύσης μέσα σε κλειστό ή ανεπαρκώς αεριζόμενο χώρο. Όπου είναι τεχνικά δυνατό, μπορούν να χρησιμοποιούνται κατάλληλες ηλεκτρικές εμβαπτιζόμενες αντλίες ή να τοποθετείται ο κινητήρας της αντλίας εκτός του κλειστού χώρου, με κατάλληλη διάταξη απάντλησης.
Η χρήση μηχανικού αερισμού και φορητού ανιχνευτή αερίων αποτελεί σημαντικό πρόσθετο μέτρο, αλλά δεν υποκαθιστά την εξάλειψη της πηγής των καυσαερίων από τον κλειστό χώρο.
Εάν, παρά τα μέτρα ελέγχου, απαιτείται είσοδος σε ατμόσφαιρα που είναι άγνωστη ή ενδέχεται να είναι επικίνδυνη για την αναπνοή, αυτή πρέπει να πραγματοποιείται μόνο από κατάλληλα εκπαιδευμένο προσωπικό και με την αναπνευστική προστασία που προβλέπεται από την εκτίμηση κινδύνου και τις επιχειρησιακές διαδικασίες.
Προσοχή: Οι προσωπίδες με φίλτρα ΔΕΝ παρέχουν οξυγόνο. Τα φίλτρα μπορούν να προστατεύσουν μόνο από συγκεκριμένους ρύπους και μόνο μέσα στα όρια για τα οποία έχουν σχεδιαστεί και πιστοποιηθεί. Δεν χρησιμοποιούνται ως προστασία σε ατμόσφαιρα με έλλειψη οξυγόνου, σε άγνωστη ατμόσφαιρα ή σε συνθήκες άμεσα επικίνδυνες για τη ζωή και την υγεία (IDLH). Σε πολλά διεθνή πλαίσια επαγγελματικής ασφάλειας, συγκέντρωση O₂ κάτω από 19,5% χαρακτηρίζεται ως oxygen-deficient atmosphere. Για τέτοιες συνθήκες απαιτείται ανεξάρτητη παροχή αναπνεύσιμου αέρα σύμφωνα με την εκτίμηση κινδύνου και τις ισχύουσες διαδικασίες. Η χρήση των κατάλληλων Μέσων Ατομικής Προστασίας αποτελεί επαγγελματική προσέγγιση.
Πώς μπορούμε να αναγνωρίσουμε έγκαιρα ένα πιθανό περιστατικό έκθεσης;
Το μονοξείδιο του άνθρακα (CO) είναι ένα αέριο τοξικό, άοσμο και άχρωμο. Η σοβαρότητα της δηλητηρίασης εξαρτάται μεταξύ άλλων από τη συγκέντρωση του CO στον αέρα, τη διάρκεια της έκθεσης, τη δραστηριότητα του ατόμου και την κατάσταση της υγείας του.
Το CO δεσμεύεται ισχυρά με την αιμοσφαιρίνη και σχηματίζει καρβοξυαιμοσφαιρίνη (COHb), μειώνοντας την ικανότητα του αίματος να μεταφέρει οξυγόνο και επηρεάζοντας την οξυγόνωση και τη λειτουργία των ιστών. Η επίδρασή του είναι ιδιαίτερα σημαντική σε όργανα με μεγάλες ανάγκες σε οξυγόνο, όπως ο εγκέφαλος και η καρδιά.
Δεν υπάρχει ένα μοναδικό όριο συγκέντρωσης CO που από μόνο του να καθορίζει αν μια έκθεση θα προκαλέσει ή όχι δηλητηρίαση. Η επικινδυνότητα εξαρτάται τόσο από τη συγκέντρωση όσο και από τη διάρκεια της έκθεσης.
Η έκθεση μπορεί να εκδηλωθεί με:
- πονοκέφαλο, ζάλη, ναυτία, αδυναμία και κόπωση,
- διαταραχή της συγκέντρωσης ή της συμπεριφοράς,
- σύγχυση και αστάθεια,
- δύσπνοια ή πόνο στο στήθος, ιδιαίτερα σε ευάλωτα άτομα,
- απώλεια συνείδησης, κώμα και, σε σοβαρές περιπτώσεις, θάνατο.
Η θεραπεία της οξείας δηλητηρίασης περιλαμβάνει κυρίως τη χορήγηση οξυγόνου υψηλής συγκέντρωσης από κατάλληλα εκπαιδευμένο υγειονομικό ή διασωστικό προσωπικό. Σε επιλεγμένες σοβαρές περιπτώσεις μπορεί να εξεταστεί η υπερβαρική οξυγονοθεραπεία, με την απόφαση να λαμβάνεται από εξειδικευμένο ιατρικό προσωπικό βάσει της συνολικής κλινικής εικόνας.
Προσοχή για τους Πυροσβέστες: ΔΕΝ τοποθετούμε τη μάσκα της αναπνευστικής συσκευής του πυροσβέστη στο πρόσωπο του πάσχοντα θεωρώντας ότι χορηγούμε θεραπευτικό οξυγόνο. Η αναπνευστική συσκευή πεπιεσμένου αέρα περιέχει αναπνεύσιμο συμπιεσμένο αέρα και όχι 100% ιατρικό οξυγόνο.
Η πρόληψη της δηλητηρίασης είναι σημαντικό θέμα για τη δημόσια και επαγγελματική υγεία. Η έκθεση σε CO μπορεί να προληφθεί με σωστή συντήρηση των συσκευών καύσης, κατάλληλο αερισμό και χρήση πιστοποιημένων ανιχνευτών CO όπου απαιτείται.
Τι γίνεται όμως στον τόπο του συμβάντος όπου μπορεί να γίνουμε μάρτυρες ενός τέτοιου επεισοδίου σε συνάδελφο;
Εδώ χρειάζεται μία πολύ σημαντική διευκρίνιση:
Το κοινό παλμικό οξύμετρο δακτύλου (SpO₂) ΔΕΝ μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη διάγνωση ή τον αποκλεισμό δηλητηρίασης από μονοξείδιο του άνθρακα.
Τα συνηθισμένα παλμικά οξύμετρα δύο μηκών κύματος έχουν σχεδιαστεί για την εκτίμηση του κορεσμού της αιμοσφαιρίνης με οξυγόνο (SpO₂), αλλά δεν μπορούν να διακρίνουν αξιόπιστα την οξυαιμοσφαιρίνη από την καρβοξυαιμοσφαιρίνη (COHb).
Αυτό σημαίνει ότι ένας άνθρωπος που έχει εκτεθεί σε σημαντική ποσότητα CO μπορεί να εμφανίζει στο κοινό παλμικό οξύμετρο φυσιολογική ή ακόμη και υψηλή ένδειξη SpO₂.
Επομένως:
- μια ένδειξη SpO₂ 97%, 98% ή 99% δεν αποκλείει δηλητηρίαση από CO,
- δεν χρησιμοποιούμε το κοινό παλμικό οξύμετρο για να αποφασίσουμε ότι ένας εκτεθειμένος συνάδελφος είναι ασφαλής,
- η κλινική υποψία βασίζεται στο ιστορικό έκθεσης, στα συμπτώματα και στις συνθήκες του συμβάντος.
Υπάρχουν ειδικές συσκευές πολλαπλών μηκών κύματος, γνωστές ως pulse CO-oximeters, οι οποίες μπορούν να εκτιμήσουν μη επεμβατικά την καρβοξυαιμοσφαιρίνη (SpCO). Αυτές δεν πρέπει να συγχέονται με τα συνηθισμένα παλμικά οξύμετρα SpO₂.
Η επιβεβαίωση της δηλητηρίασης από CO γίνεται με μέτρηση της καρβοξυαιμοσφαιρίνης (COHb), συνήθως με εργαστηριακό co-oximeter σε δείγμα αίματος, σε συνδυασμό πάντοτε με το ιστορικό και την κλινική εικόνα.
Επίσης, η τιμή της COHb δεν πρέπει να ερμηνεύεται μόνη της. Τα επίπεδα μειώνονται μετά την απομάκρυνση του ατόμου από την πηγή έκθεσης και δεν συσχετίζονται πάντα άμεσα με τη βαρύτητα των συμπτωμάτων.
Το παλμικό οξύμετρο παραμένει ένα χρήσιμο εργαλείο για πολλές άλλες καταστάσεις, αλλά όχι για τον αποκλεισμό της δηλητηρίασης από CO.
Τα φορητά παλμικά οξύμετρα δακτύλου μπορεί να έχουν μειωμένη ακρίβεια από διάφορους παράγοντες, όπως κακή περιφερική αιμάτωση, κίνηση, λανθασμένη τοποθέτηση του αισθητήρα, έντονο εξωτερικό φως, ορισμένα βερνίκια νυχιών και άλλες τεχνικές ή φυσιολογικές συνθήκες. Έχει επίσης αναγνωριστεί ότι σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να υπάρχει διαφορά ακρίβειας σε άτομα με πιο σκούρο χρώμα δέρματος.
Τι πρέπει λοιπόν να κάνουμε σε πιθανή έκθεση συναδέλφου σε CO;
- Προέχει η ασφάλεια των διασωστών. Δεν εισερχόμαστε απροστάτευτοι σε ύποπτη, άγνωστη ή επικίνδυνη ατμόσφαιρα για να απομακρύνουμε συνάδελφο.
- Διακόπτουμε, εφόσον αυτό μπορεί να γίνει με ασφάλεια, τη λειτουργία του κινητήρα ή της άλλης πηγής καυσαερίων.
- Ο εκτεθειμένος απομακρύνεται σε ασφαλή ατμόσφαιρα από κατάλληλα προστατευμένο προσωπικό.
- Καλούμε το 112 και ενημερώνουμε ότι υπάρχει πιθανή έκθεση σε μονοξείδιο του άνθρακα.
- Δεν χρησιμοποιούμε μια φυσιολογική ένδειξη SpO₂ για να αποκλείσουμε τη δηλητηρίαση.
- Εάν το άτομο δεν ανταποκρίνεται και δεν αναπνέει φυσιολογικά, ξεκινάμε Κ.Α.Ρ.Π.Α. και χρησιμοποιούμε Αυτόματο Εξωτερικό Απινιδωτή (AED) μόλις είναι διαθέσιμος.
Για την πρόληψη τέτοιων περιστατικών στον επιχειρησιακό χώρο, ιδιαίτερα σημαντική είναι η χρήση φορητών ανιχνευτών αερίων με κατάλληλο αισθητήρα CO. Ο ανιχνευτής αερίων μετρά το CO στην ατμόσφαιρα του χώρου και είναι διαφορετικό εργαλείο από ένα ιατρικό παλμικό οξύμετρο ή CO-oximeter που χρησιμοποιείται για την εκτίμηση ενός ανθρώπου.
Ανάλογα με το περιστατικό και την εκτίμηση κινδύνου, η ατμοσφαιρική παρακολούθηση μπορεί επίσης να περιλαμβάνει O₂, %LEL και άλλους πιθανούς τοξικούς παράγοντες, όπως H₂S.
Προσέχουμε για να έχουμε!
Τελευταία ενημέρωση: 24 Αυγούστου 2026
Πηγές – Βιβλιογραφία:
- Ευδοκία Ψαθά DVM MSc CertVA (Παλμική Οξυμετρία: Βασικές Αρχές και η σημασία της)
- http://el.wikipedia.org (Δηλητηρίαση από μονοξείδιο του άνθρακα)
- Ζαφειρίου Στέφανος (Μονοξείδιο… ο Σιωπηλός Δολοφόνος)
- CDC – Clinical Guidance for Carbon Monoxide Poisoning
- OSHA – Carbon Monoxide Fact Sheet
- HSE – Respiratory Protective Equipment Guidance
