Βασικές Αρχές Τακτικού Αερισμού

Αλήθεια, τι σκεφτόμαστε όταν κάνουμε εξαερισμό σε μια αστική πυρκαγιά; Όταν δημιουργούμε ανοίγματα;
Σκεφτόμαστε ποιος είναι ο στόχος μας και για ποιο λόγο ανοίγουμε παράθυρα, πόρτες κοκ, ή απλώς επιδιώκουμε να αδειάσουμε τους καπνούς από το χώρο όπου έχει εκδηλωθεί πυρκαγιά για να βελτιώσουμε τις υφιστάμενες συνθήκες (ορατότητας, θερμοκρασίας κτλ.).

Όταν φτάνουμε σε ένα συμβάν και πρέπει να παραβιάσουμε ένα, κατά τ’ άλλα, σφραγισμένο κτίσμα ώστε να αποκτήσουμε πρόσβαση στον χώρο της φωτιάς, σκεφτόμαστε την διαχείριση αυτών των ανοιγμάτων που δημιουργούμε και τι επιπτώσεις μπορεί να έχουν στην εξέλιξη της πυρκαγιάς;

Το παρόν άρθρο θα αναλύσει τον ορισμό του ‘Τακτικού Αερισμού’ (Tactical Ventilation) και την σημασία που έχει, πρωτίστως, για την ασφάλεια των πυροσβεστών αλλά και πιθανών θυμάτων που εμπλέκονται σε μια αστική πυρκαγιά. Θα θέσει τις παραμέτρους που θα πρέπει να ληφθούν υπόψη πριν παρθεί κάποια απόφαση δημιουργίας ανοιγμάτων και θα συζητήσει τα πιθανά ανεπιθύμητα αποτελέσματα μιας απερίσκεπτης εφαρμογής αυτής της πρακτικής. Αναγνωρίζεται ότι το θέμα αυτό δεν μπορεί να αναλυθεί ολοκληρωτικά σε αυτό μόνο το άρθρο.

Φτάνει όμως να γίνει  το έναυσμα για την δημιουργία προβληματισμού γύρω απ’ αυτή την πάγια τακτική που χρησιμοποιείται καθημερινά κατά την επέμβαση των πυροσβεστών σε αστικές πυρκαγιές.

Μελέτη Συμβάντος (Case Study): Shirley Towers

Στις 6 Απριλίου 2010, στην συνοικία Σίρλεϊ, στο Σαουθάμπτον στη Μεγάλη Βρετανία, εκδηλώθηκε πυρκαγιά στο διαμέρισμα 72 στον 9^ο όροφο 16όροφης πολυκατοικίας. Τα διαμερίσματα ήταν κατασκευασμένα σε σχήμα ψαλιδιού και το καθένα κάλυπτε 3 ορόφους συνολικά. Δηλαδή, η είσοδος του διαμερίσματος 72 ήταν στον 9^ο όροφο, όπου υπήρχαν κάποια σκαλοπάτια που ανέβαιναν σε ημιώροφο όπου βρίσκονταν η κουζίνα και το σαλόνι. Από κει υπήρχε άλλο ένα κλιμακοστάσιο που ανέβαινε στον 10^ο όροφο όπου βρίσκονταν το μπάνιο και το WC κι’ από κει συνέχιζε το κλιμακοστάσιο που ανέβαινε στα υπνοδωμάτια όπου υπήρχε και έξοδος κινδύνου στον διάδρομο του 11^ου ορόφου (Εικόνες 1 & 2).

Η πρώτη ομάδα πυροσβεστών που εισήλθε εντός του διαμερίσματος έφερε μαζί της εγκατάσταση χαμηλής πίεσης (που επαρκούσε σε μήκος για να καλύψει το εμβαδόν του διαμερίσματος), φακό, φορητούς ασυρμάτους και θερμική κάμερα. Κατά την είσοδο τους ανέφεραν στον αξιωματικό επιχειρήσεων ο οποίος βρισκόταν στο σημείο διαχείρισης του συμβάντος στον 7^ο όροφο ότι η θερμοκρασία ήταν σχετικά χαμηλή αλλά ότι υπήρχε πάρα πολύς καπνός με μηδενική ορατότητα.

Χωρίς να κάνουν χρήση της θερμικής κάμερας προχώρησαν τα σκαλοπάτια μέχρι να φτάσουν στα υπνοδωμάτια στον 11^ο όροφο όπου άνοιξαν τα παράθυρα για να εκτονωθεί ο καπνός. Την ίδια ώρα, μια 2^η ομάδα εισερχόταν στο διαμέρισμα με εφεδρική εγκατάσταση κάλυψης (back-up line) η οποία όμως έφτασε μόνο μέχρι την είσοδο του διαμερίσματος 72. Οι πυροσβέστες αποφάσισαν να προχωρήσουν χωρίς αυτήν για να βοηθήσουν το 1^ο πλήρωμα, όπου, ακολουθώντας την 1^η εγκατάσταση συναντήθηκαν στο πλατύσκαλο του 11^ου ορόφου.

Ξαφνικά, δημιουργήθηκε στο κλιμακοστάσιο μια αφόρητη αύξηση θερμοκρασίας που εξανάγκασε τους πυροσβέστες να εγκαταλείψουν το σημείο και να προσπαθήσουν να διαφύγουν από την έξοδο κινδύνου του 11^ου ορόφου. Ο πρώτος πυροσβέστης της 2^ης ομάδας βγήκε στο διάδρομο αλλά βγαίνοντας διαπίστωσε ότι δεν ακολουθούσε ο 2^ος πυροσβέστης της ομάδας του. Μπήκε ξανά στο χώρο και τον βρήκε κοντά στο πλατύσκαλο μπλεγμένο σε καλώδια που είχαν αποκαλυφθεί και πέσει από την καμένη πλέον ψευδοροφή. Κατάφερε να τον απελευθερώσει και οι δύο διέφυγαν με εγκαύματα.

Οι πυροσβέστες της 1^ης ομάδας, δυστυχώς, δεν ήταν τόσο τυχεροί. Έπειτα από πολλές προσπάθειες κι εφόσον είχε σβήσει πλέον η πυρκαγιά (η οποία βρισκόταν στο σαλόνι, στον 9^ο όροφο), βρέθηκαν οι δύο άτυχοι πυροσβέστες, ο πρώτος στην είσοδο το 1^ου υπνοδωματίου και ο δεύτερος στην είσοδο του 2^ου υπνοδωματίου. Τα αποτελέσματα της νεκροψίας έδειξαν ότι οι πυροσβέστες υπέκυψαν από έκθεση σε υπερβολική θερμοκρασία.

Την ανάκριση για το συμβάν ανέλαβε ανεξάρτητη υπηρεσία ώστε να εξασφαλίσει την εγκυρότητα, αλλά και την αντικειμενικότητα, των ευρημάτων. Η επίσημη έρευνα κατέγραψε πολλαπλούς παράγοντες που συνέβαλαν στην τραγωδία. Στο πλαίσιο του παρόντος άρθρου παρατίθενται κυρίως εκείνα τα ευρήματα που σχετίζονται άμεσα με τον αερισμό, τη διαχείριση των ανοιγμάτων και τον συντονισμό των επιχειρησιακών ενεργειών:

• Δεν έγινε ποτέ χρήση θερμικής κάμερας από καμία από τις δύο ομάδες. Συνεπώς καμία δεν ήξερε που βρισκόταν η εστία και έτσι δεν θα έπρεπε να είχαν προχωρήσει στον εξαερισμό του χώρου χωρίς πρώτα να την έχουν εντοπίσει και χωρίς να έχουν ξεκινήσει ενέργειες κατάσβεσης.
• Δεν υπήρχε εντολή εξαερισμού από τον αρμόδιο αξιωματικό επιχειρήσεων (Incident Commander) ούτε επιδιώχθηκε σχετική επικοινωνία από την 1^η ομάδα. Στην Μεγάλη Βρετανία, τα πρωτόκολλα επιχειρησιακών ενεργειών, προβλέπουν ότι η οποιαδήποτε απόφαση εξαερισμού λαμβάνεται από τον αρμόδιο αξιωματικό επιχειρήσεων ο οποίος έχει συνολική εικόνα για την εξέλιξη του συμβάντος και το που βρίσκονται οι επιχειρησιακές ομάδες.
• Καμία ομάδα δεν είχε άμεση πρόσβαση σε εγκατάσταση – ούτε η 1^η ομάδα που την είχε αρχικά μαζί της[1].

Ιστορία του Εξαερισμού: ΗΠΑ vs Ευρώπη

Παραδοσιακά, στην Αμερική η πάγια τακτική εξαερισμού αστικών πυρκαγιών έλεγε ‘αέρισε νωρίς και αέρισε συχνά’ (vent early and vent often)[2]. Σκοπός ήταν να δημιουργηθούν άμεσα ευνοϊκότερες συνθήκες για τους πυροσβέστες που επιχειρούσαν εντός του κτίσματος αλλά και για θύματα που ενδέχεται να βρίσκονταν εγκλωβισμένα.

Ο εξαερισμός είχε ως στόχο να ανεβάσει το χαμηλό στρώμα καπνού (ουδέτερο πεδίο) ώστε να βελτιωθούν οι πιθανότητες επιβίωσης για πιθανά θύματα με την εισροή ψυχρότερου και καθαρού αέρα σε χαμηλά επίπεδα. Εξυπηρετούσε επίσης στην  αποσυμφόρηση των υψηλών θερμοκρασιών και βελτίωνε αισθητά την ορατότητα για τους πυροσβέστες διευκολύνοντας την εύρεση της εστίας αλλά και των θυμάτων.

Οι Αμερικάνοι χρησιμοποιούν διάφορες τακτικές εξαερισμού και έχουν προκαθορισμένα πληρώματα / μονάδες που θα ασχοληθούν αποκλειστικά με αυτό το αντικείμενο σε κάθε σχετικό περιστατικό. Αναλόγως το συμβάν αλλά και το είδος του κτίσματος, ενδέχεται να εφαρμόσουν τακτικές κάθετου εξαερισμού, οριζόντιου εξαερισμού, μηχανικού εξαερισμού με ανεμιστήρες θετικής πίεσης (Positive Pressure Ventilation) ή έναν συνδυασμό των παραπάνω.

Το κομμάτι του εξαερισμού αστικών πυρκαγιών καλύπτει ένα μεγάλο μέρος των επιχειρησιακών πρωτοκόλλων τους, αλλά χαρακτηρίζει επιπλέον ένα τεράστιο μέρος της πυροσβεστικής κουλτούρας τους. Υπάρχουν εγχειρίδια αποκλειστικά και μόνο γι’ αυτό το ζήτημα αναλύοντας τις δεκάδες τακτικές, εφαρμογές και τα διαφορετικά εργαλεία που διατίθενται προς αυτό το σκοπό.

Στην Ευρώπη, η φιλοσοφία ήταν διαμετρικά αντίθετη και αφορούσε περισσότερο το κλείσιμο ή τον έλεγχο ανοιγμάτων (anti-ventilation/αντί-εξαερισμός) έως ότου να μπορεί να ληφθεί μια ολοκληρωμένη και στρατηγική απόφαση που να αφορά τον εξαερισμό, ή μη, μιας πυρκαγιάς. Ελέγχοντας λοιπόν αυτόν τον παράγοντα ‘εξασφάλιζε’ την διατήρηση των υφιστάμενων συνθηκών κερδίζοντας πολύτιμο χρόνο για τον αξιωματικό επιχειρήσεων ώστε να μπορεί να επιλέξει την πιο κατάλληλη στρατηγική αντιμετώπιση του περιστατικού.

Αυτή θα οριστεί εφόσον συνεκτιμηθούν πολλαπλοί παράγοντες (τύπος κτίσματος, θέση και κατάσταση πυρκαγιάς, πιθανότητα εξάπλωσης, πιθανότητα εγκλωβισμένων και θέση τους, ένταση και κατεύθυνση ανέμου, υπάρχον δυναμικό κοκ) που θα αποτελέσουν και την εκτίμηση ρίσκου (Risk Assessment) του αξιωματικού επιχειρήσεων. Συνεπώς η εκτίμηση ρίσκου είναι αυτό που θα καθορίσει και τις οποιεσδήποτε επιχειρησιακές ενέργειες αντιμετώπισης του περιστατικού και πάντα με γνώμονα τα διάφορα επιχειρησιακά πρωτόκολλα ενεργειών.

Ανεξαρτήτως όμως από τις διαφορετικές τακτικές που εφάρμοζαν οι Αμερικάνοι και οι Ευρωπαίοι και την ιστορική διαμάχη για το ποιο σύστημα είναι τελικά πιο αποτελεσματικό, συνέχιζαν να χάνονται πυροσβέστες στον βωμό του καθήκοντος, όπως και πολίτες, από φαινόμενα που δημιουργούνταν κατά την λανθασμένη εφαρμογή πρακτικών εξαερισμού και στις δύο ηπείρους. Έτσι, σε μια προσπάθεια συνεκτίμησης αυτών των δύο τεχνικών, ο Paul Grimwood το 1987 πρότεινε τον όρο ‘Τακτικό Αερισμό’  (Tactical Ventilation) που αφορούσε μια διαδικασία και σειρά αποφάσεων που θα καθόριζαν την πιο ορθή εφαρμογή πρακτικών εξαερισμού σε μια αστική πυρκαγιά.

Η Επιστήμη της Φωτιάς (Συνοπτικά)

Καταρχάς, είναι γεγονός ότι στις κοινές πυρκαγιές, η καύση της (καύσιμης) ύλης γίνεται πάντα σε αέρια μορφή. Ανεξάρτητα από την αρχική σύνθεση του καιόμενου υλικού η καύση γίνεται στα αέρια πυρόλυσης που δημιουργούνται και εκλύονται κατά την θέρμανση του. Σε ότι αφορά κοινές πυρκαγιές στο αστικό περιβάλλον η πλειονότητα των καιόμενων υλικών βρίσκεται σε στερεά μορφή. Στην αρχική φάση θέρμανσης των υλικών, η διατήρηση και συνέχιση της καύσης εξαρτάται από:

• Την επάρκεια της θερμικής ενέργειας της πηγής έναυσης ώστε να φέρει την καύσιμη ύλη σε σημείο ανάφλεξης.
• Την επάρκεια της θερμικής ενέργειας ώστε να μπορεί να διατηρηθεί και να συνεχίσει, αυτοσυντηρούμενη, η διαδικασία καύσης.
• Την ποσότητα, την διάταξη/θέση και τα χαρακτηριστικά της καύσιμης ύλης.

Εφόσον αυτά είναι επαρκή, η επιπλέον συνέχιση της καύσης και περαιτέρω διάδοση / επέκταση της πυρκαγιάς στην υπόλοιπη καύσιμη ύλη εντός του χώρου, θα εξαρτηθεί από την ποσότητα / επάρκεια του διαθέσιμου αέρα. Σημαντικό είναι να αναφερθεί ότι η καύση που συναντάται πιο συχνά σε κοινές πυρκαγιές γίνεται με φλόγα διάχυσης. Αυτό σημαίνει ότι το οξυγόνο (αέρας) εμπλέκεται στην διαδικασία καύσης, μέσω διάχυσης, στο σημείο της αντίδρασης, κι αυτό γίνεται σε διάφορα μίγματα άλλοτε πιο φτωχά, άλλοτε πιο πλούσια.

Έτσι η καύση γίνεται ατελής με αποτέλεσμα να δημιουργούνται άκαυστα σωματίδια (αιθάλη) με χρώμα και όγκο ως καπνός. Ο καπνός ανεβαίνει, φτάνει στο ταβάνι και ακολουθεί μια οριζόντια πορεία μέχρι να βρει άλλο κάθετο εμπόδιο (π.χ. τοιχίο) όπου και θα αρχίσει να κατεβαίνει και να γεμίζει το χώρο.

Η θερμοκρασία, ο όγκος και η πίεση είναι τρεις παράγοντες που σχετίζονται άμεσα μεταξύ τους. Όσο ανεβαίνει η θερμοκρασία, τόσο αυξάνεται ο όγκος (των αερίων πυρόλυσης, καπνών) αλλά και η πίεση εντός του χώρου. Συνεπώς, τα αέρια παράγωγα της καύσης διογκώνονται με την αύξηση της θερμοκρασίας και δημιουργείται υπερ-πίεση στον χώρο εκδήλωσης της πυρκαγιάς. Από αυτό το χώρο υψηλότερης πίεσης προσπαθούν να εκτονωθούν τα αέρια / καπνοί σε χώρους όπου υπάρχει χαμηλότερη πίεση, μεγαλύτερη επάρκεια οξυγόνου (αέρα), αλλά και στα υψηλότερα τμήματα του κτίσματος[3].

Όμως, εφόσον ο καπνός ως παράγωγο ατελούς καύσης περιέχει άκαυστα σωματίδια, αέρια πυρόλυσης κτλ. είναι κι αυτός εν δυνάμει αναφλέξιμος. Με δεδομένο ότι σε όλες τις κοινές πυρκαγιές, η καύση γίνεται σε αέρια μορφή τότε οι κανόνες ισχύουν το ίδιο και για τους καπνούς, όπως και για την αρχική καύσιμη ύλη, οι οποίοι χρειάζονται:

• Επάρκεια της θερμικής ενέργειας ώστε να φέρει τον καπνό και τα αέρια σε σημείο ανάφλεξης (+/- 550 C) όπου η πυρκαγιά εξαπλώνεται μέσω της αέριας μάζας.
• Επάρκεια της θερμικής ενέργειας ώστε να μπορεί να διατηρηθεί και να συνεχίσει η διαδικασία καύσης.

Επιπλέον, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, συζητάμε και για μίγματα με τον αέρα τα οποία αναλόγως με το αν είναι φτωχά ή πλούσια, θα εξαρτηθεί και η βιαιότητα με την οποία αυτά θα αναφλεγούν. Γι’ αυτό τον λόγο, η απόφαση για τον αερισμό ή μη μιας πυρκαγιάς σε κλειστό χώρο είναι μείζονος σημασίας.

Όρια Ευφλεξιμότητας και Backdraft

Τα εύφλεκτα αέρια γενικά διαθέτουν όρια ευφλεξιμότητας (κατώτερα και ανώτερα) τα οποία χαρακτηρίζονται από την αναλογία μίξης τους με τον αέρα. Μέσα σε αυτά τα όρια, τα αέρια σε αναλογία με τον αέρα μπορούν να αναφλεγούν. Έξω από αυτά τα προκαθορισμένα όρια το μίγμα μπορεί να είναι είτε πολύ φτωχό (δηλαδή η ποσότητα αέρα είναι πολύ μεγάλη σε σχέση με το αέριο) είτε πολύ πλούσιο (η ποσότητα καύσιμης ύλης (αέριο) είναι πολύ μεγάλη σε σχέση με τον αέρα) για να μπορεί να αναφλεγεί.

Για παράδειγμα, το κατώτερο όριο ευφλεξιμότητας (ΚΟΕ) του μονοξειδίου του άνθρακα (CO), το οποίο είναι αέριο που παράγεται κατά την καύση, είναι 12,5% σε σχέση με τον αέρα, και 74% το ανώτατο όριο ευφλεξιμότητας (ΑΟΕ). Έξω από αυτά τα όρια είναι αδύνατον να αναφλεγεί το CO διότι ή θα είναι πολύ πλούσιο σε αέρα και πολύ φτωχό το μίγμα με το αέριο, ή πολύ πλούσιο σε αέριο και πολύ φτωχό το μίγμα με τον αέρα.

Πίνακας 1

Ένα παράδειγμα μιας τέτοιας εκρηκτικής αντίδρασης είναι το γνωστό Backdraft. Έχουμε μια πυρκαγιά η οποία ξεκίνησε σε ένα κλειστό δωμάτιο και σε κάποιο σημείο η επάρκεια του οξυγόνου (αέρα) δεν ήταν αρκετή ώστε να μπορεί να διατηρηθεί ελεύθερη καύση, με αποτέλεσμα να είναι πλέον εξαρτώμενη από το οξυγόνο. Η φωτιά σιγοκαίει χωρίς ορατή φλόγα κι επειδή η καύση γίνεται ατελώς, δημιουργούνται τεράστιες ποσότητες αερίων πυρόλυσης και πυκνός καπνός που κατακλύζει  ολόκληρο το χώρο.Υπάρχει κι ένα σημείο μεταξύ του ανώτερου και κατώτερου ορίου ευφλεξιμότητας που ονομάζεται ‘ιδανικό  ή στοιχειομετρικό μίγμα’. Σε αυτό το σημείο, το μίγμα μεταξύ αερίου και αέρα βρίσκεται στις καλύτερες αναλογίες ώστε να γίνει τέλεια καύση και η αντίδραση ανάφλεξης είναι έως και εκρηκτική.

Το μίγμα αερίων (αέρια πυρόλυσης,  όπως και άλλα αέρια κοκ) μέσα στον καπνό είναι πλούσιο (πάνω από το ανώτατο όριο ευφλεξιμότητας) αλλά πολύ φτωχό σε αέρα για να αναφλεγεί. Αν ξαφνικά επιτρέψουμε την είσοδο αέρα σε αυτό το χώρο από ένα άνοιγμα που θα δημιουργήσουμε κατά την είσοδο μας, ή σπάζοντας ένα παράθυρο, το μίγμα μας θα εισέλθει ξανά στο όριο ευφλεξιμότητας.  Η αναλογία του μίγματος την στιγμή που η πηγή έναυσης θα το αναφλέξει είναι αυτή που θα καθορίσει το πόσο βίαια θα γίνει η ανάφλεξη αυτή.

Υπάρχουν διάφορα φαινόμενα τα οποία μπορούν να δημιουργηθούν με την μορφή ραγδαίας, κι επικίνδυνης, εξέλιξης της πυρκαγιάς (smoke explosion, fire gas ignition, wind-driven fire, flashover κοκ) από την αλλαγή συνθηκών αερισμού. Η ανάλυση τους δεν είναι της παρούσης και καλύπτονται αναλυτικότερα σε προηγούμενο άρθρο του εθελοντή Πυρονόμου Γιώργου Μπόγκια, ‘Η Συμπεριφορά της Φωτιάς στο Οικοδομικό Περιβάλλον – Μέρος ΙΙ’.

Αυτό που απασχολεί αυτό το άρθρο είναι να αναγνωρίζουμε το ενδεχόμενο δημιουργίας τέτοιων φαινομένων εφόσον αερίσουμε χωρίς ουσιαστικό λόγο, στρατηγική και κατανόηση των υφιστάμενων συνθηκών που έχουν δημιουργηθεί στο χώρο της πυρκαγιάς. Αυτό που θέλουμε να αποφύγουμε πάση θυσία είναι να βρισκόμαστε μεταξύ της φωτιάς και του σημείου εκτόνωσης, τουλάχιστον όχι χωρίς εγκατάσταση με επάρκεια νερού (ποσότητα και πίεση).

Προφίλ Αερισμού (Ventilation Profile)

Η διαδρομή ροής (flow path) που θα ακολουθήσει ο αέρας για να φτάσει στην πυρκαγιά όπως και η διαδρομή εκτόνωσης των παράγωγων καύσης από σημείο υψηλότερης πίεσης σε σημείο χαμηλότερης πίεσης είναι επίσης μέγιστης σημασίας. Η διαδρομή ροής μπορεί να είναι:

• Μονής Κατεύθυνσης (unidirectional), δηλαδή, ο αέρας μπαίνει από ένα σημείο και εξέρχεται από άλλο, συνήθως αντίθετο σημείο.
• Αμφίδρομη (Bi-directional) – δηλαδή, ο αέρας εισέρχεται στον χώρο της πυρκαγιάς κάτω από το ουδέτερο πεδίο και από πάνω από το ίδιο σημείο εισροής του αέρα εκτονώνονται οι παράγοντες καύσης με πίεση.

Αυτό που είναι επιθυμητό σε μια πυρκαγιά, όσο αυτό είναι εφικτό, είναι να δημιουργείται εξαερισμός μονής κατεύθυνσης. Να ευνοούν οι συνθήκες έτσι ώστε να μπορούν τα πληρώματα να εισέλθουν εντός του χώρου με την εγκατάσταση τους και με την ίδια φορά της διαδρομής ροής του αέρα, να ξεκινήσουν ενέργειες κατάσβεσης και η εκτόνωση των παραγώγων καύσης και των ατμών που δημιουργούνται κατά την εξάτμισή του νερού κατάσβεσης να γίνεται από αντίθετο άνοιγμα, μακριά από τους πυροσβέστες. Αυτές θα ήταν οι ιδανικότερες συνθήκες, που όμως στην πραγματικότητα δεν είναι πάντα τόσο εφικτές.

Σε πολλές πυρκαγιές όμως, ειδικά αυτές που υπό-αερίζονται, δεν είναι ξεκάθαρο το που ακριβώς βρίσκεται η εστία φωτιάς κατά την άφιξη των πυροσβεστικών δυνάμεων και απαιτείται έρευνα σε δυσμενείς συνθήκες ώστε να εντοπιστεί. Η πυρκαγιά μπορεί ήδη να αερίζεται από κάπου ή να αρχίσει να αερίζεται κατά την άφιξη των πυροσβεστικών δυνάμεων από τα ανοίγματα που θα δημιουργήσουν για να εισέλθουν στο κτίσμα.

Στα υπόγεια, συνήθως, οι πυρκαγιές αερίζονται αμφίδρομα, σημαίνοντας ότι η διαδρομή ροής αλλά και η κατεύθυνση εκτόνωσης είναι ίδια με αυτή που θα χρειαστεί να χρησιμοποιήσουν οι πυροσβέστες για φτάσουν στη φωτιά. Επιπλέον, πολλές φορές, δημιουργούνται ανοίγματα από την φωτιά με το σπάσιμο τζαμιών εξαιτίας της θερμοκρασίας. Εδώ υπάρχει η πιθανότητα να δημιουργηθεί αερισμός μονής κατεύθυνσης από την φωτιά προς το άνοιγμα που δημιούργησαν οι πυροσβέστες, βάζοντας τους στη μέση της διαδρομής ροής σε σημείο που ονομάζουν οι ξένοι ως ‘kill zone’ ή θανάσιμη ζώνη[4].

Επιχειρησιακό Σενάριο

Εκδηλώνεται πυρκαγιά σε υπνοδωμάτιο διαμερίσματος 4^ου ορόφου. Κατά την άφιξη των πυροσβεστικών δυνάμεων φαίνεται λίγος καπνός εξωτερικά και οι περίοικοι της πολυκατοικίας βεβαιώνουν ότι καίγεται το διαμέρισμα, ότι υπάρχουν πολλοί καπνοί στον διάδρομο του 4^ου ορόφου και στο κλιμακοστάσιο άνωθεν του ορόφου. Η πυρκαγιά που έχει εκδηλωθεί στο διαμέρισμα καίει ώρα. Έχει σπάσει πλέον το παράθυρο του υπνοδωματίου από την θερμοκρασία με αποτέλεσμα να υπάρχει άπλετο οξυγόνο (αέρας) για να φτάσει η πυρκαγιά σε πλήρη εξέλιξη (flashover).

Υπάρχει μεγάλη ένταση ανέμου όμως, ειδικά σε αυτό το ύψος του κτηρίου, που φυσάει προς την κατεύθυνση του σπασμένου παραθύρου σπρώχνοντας τους καπνούς και την φωτιά μέσα στο διαμέρισμα. Ο ένοικος του διαμερίσματος ενημερώνει την πυροσβεστική έξοδο ότι κοιμόταν στο σαλόνι βλέποντας τηλεόραση κι ότι όταν ξύπνησε ακούγοντας ένα δυνατό κρότο και διαπίστωσε ότι το διαμέρισμα ήταν γεμάτο με πυκνούς καπνούς, έφυγε και άφησε την εξώπορτα ανοιχτή.

Κατά την άφιξη των πληρωμάτων στο 4^ο όροφο υπάρχει αρκετός καπνός στο διάδρομο χωρίς να υπάρχει μεγάλη θερμοκρασία αρχικά. Οι πυροσβέστες έχουν εγκατάσταση χαμηλής πίεσης μαζί τους και όσο προχωράνε πιο κοντά στο διαμέρισμα η θερμοκρασία ανεβαίνει και η ορατότητα είναι μηδενική. Στο μεταξύ μια 2^η ομάδα πυροσβεστών ανεβαίνει στον τελευταίο όροφο της πολυκατοικίας για ν’ ανοίξει την πόρτα της ταράτσας για να αερίσει το κλιμακοστάσιο.

Οι πυροσβέστες της 1^ης ομάδας φτάνουν στην εξώπορτα η οποία είναι ανοιχτή και εν συνεχεία σε μια πόρτα αριστερά τους η οποία είναι αυτή που οδηγεί, μέσω διαδρόμου, στα υπνοδωμάτια. Το τελευταίο δωμάτιο στο διάδρομο είναι αυτό που καίγεται. Οι πυροσβέστες προσπαθούν να ανοίξουν την πόρτα αλλά βρίσκουν αντίσταση, σαν να σπρώχνει κάτι από πίσω. Τι θα αλλάξει στην συμπεριφορά της πυρκαγιάς όταν θα ανοίξουν αυτή την πόρτα και προχωρήσουν στο διάδρομο;

Με το άνοιγμα της πόρτας θα δημιουργηθούν οι συνθήκες για την αλλαγή του προφίλ αερισμού από αμφίδρομο σε μονής κατεύθυνσης με κατεύθυνση από τον χώρο της πυρκαγιάς προς την εξώπορτα, δηλαδή στην διαδρομή των εισερχόμενων πυροσβεστών. Αν έχει ανοίξει και η δεύτερη ομάδα πυροσβεστών την πόρτα της ταράτσας, και με δεδομένο ότι υπάρχει ήδη μεγάλη ένταση άνεμου, η φωτιά θα παρουσιάσει ραγδαία εξέλιξη με πιθανότητα βίαιης ανάφλεξης τόσο των υλικών εντός του υπνοδωματίου (ventilation induced flashover) όσο και των αερίων πυρόλυσης/καπνών με αποτέλεσμα την ώθηση της πυρκαγιάς και των παράγωγων καύσης προς την έξοδο σαν φλόγιστρο (wind driven fire/blow-torching)[5].

Οι πυροσβέστες έχουν βρεθεί τώρα στη θανάσιμη ζώνη (kill zone) και οι πιθανότητες μιας θετικής έκβασης όσον αφορά, τόσο, τον έλεγχο της πυρκαγιάς, όσο και της ασφάλειας των πυροσβεστών είναι μικρές και εξαρτώνται από κάποιους σημαντικούς παράγοντες:

• Πόσο έχουν προχωρήσει στον διάδρομο πριν δημιουργηθούν τα φαινόμενα ραγδαίας εξέλιξης της πυρκαγιάς.
• Την επάρκεια νερού και πίεσης στην εγκατάσταση. Η αναφορά σε κατ’ ελάχιστο 380 L/min αφορά το συγκεκριμένο επιχειρησιακό πλαίσιο και δεν αποτελεί καθολικό όριο για κάθε πυρκαγιά. Η απαιτούμενη παροχή εξαρτάται από το μέγεθος και την ένταση της πυρκαγιάς, το πυροθερμικό φορτίο, το χρησιμοποιούμενο ακροφύσιο, τη διαθέσιμη παροχή και την τακτική προσβολής[6].
• Την ύπαρξη 2^ης εγκατάστασης προστασίας από άλλη ομάδα στην είσοδο του διαδρόμου.
• Τις τηλεπικοινωνίες ώστε να γίνουν άμεσα ενέργειες για να κλείσει η πόρτα της ταράτσας.
• Την δυνατότητα να κλείσουν την πόρτα του διαδρόμου.
• Τα Μέσα Ατομικής Προστασίας ΜΑΠ

Το παραπάνω είναι ένα μόνο παράδειγμα που υπογραμμίζει τα πιθανά ανεπιθύμητα αποτελέσματα του απερίσκεπτου αερισμού μιας πυρκαγιάς. Σε γενικές γραμμές υπάρχουν κάποιοι βασικοί κανόνες που πρέπει να τηρήσει μια πυροσβεστική υπηρεσία ώστε να εξασφαλίσει, όσο το δυνατό, την θετικότερη έκβαση του συμβάντος με γνώμονα και προτεραιότητα πάντα την ασφάλεια των πυροσβεστών και πιθανών θυμάτων που βρίσκονται εγκλωβισμένα.

Κανόνες Εξαερισμού

Ο τακτικός αερισμός λοιπόν θέτει κάποιους κανόνες ώστε να εξασφαλίσει, όσο το δυνατό, τα πιο στρατηγικά και ασφαλή αποτελέσματα. Πρέπει όλες οι πυροσβεστικές επιχειρήσεις να ξεκινούν από το κλείσιμο ανοιγμάτων ώστε να περιοριστεί η πυρκαγιά (εφόσον αυτό είναι εφικτό).

Δεν πρέπει να δημιουργηθεί κανένα άνοιγμα εξαερισμού χωρίς να υπάρχει:

• Ξεκάθαρος στόχος για την δημιουργία του.
• Εντολή ή προ-τετελεσμένη οδηγία από τα μνημόνια / πρωτόκολλα ενεργειών (όπως στην περίπτωση των Αμερικάνων).
• Επιβεβαιωμένος συντονισμός με ομάδες που επιχειρούν στο εσωτερικό του κτηρίου.

Οι κυρίαρχοι στόχοι για την απόφαση εξαερισμού είναι:

• Αέρισε για την προστασία ζωής – κυρίως εγκλωβισμένων θυμάτων
• Αέρισε για την φωτιά – σε περίπτωση που δεν αποκαλύπτεται άμεσα η πυρκαγιά διότι υπό-αερίζεται.
• Αέρισε για ασφάλεια – τόσο των πυροσβεστών όσο και πιθανών εγκλωβισμένων ατόμων πέριξ του χώρου της πυρκαγιάς.

Απαιτούνται ξεκάθαροι κανονισμοί για το ποιος δίνει την εντολή εξαερισμού. Εφόσον δεν έχει παρθεί από ορισμένο επικεφαλής δεν πρέπει να γίνουν ενέργειες εξαερισμού αυθαίρετα από επιχειρησιακά πληρώματα. Αυτά πρέπει να αναγράφονται ρητά στα πρωτοκόλλα ενεργειών. Επίσης:

• Η δημιουργία ανοιγμάτων πρέπει να συμφωνεί με το αρχικό πλάνο και τους στόχους της επιχείρησης.
• Πρέπει να έχει ζητηθεί από ομάδες που επιχειρούν στο εσωτερικό του κτηρίου.
• Όλες οι εσωτερικές ομάδες πρέπει να είναι ενήμερες για το που και πότε θα γίνουν ενέργειες δημιουργίας ανοιγμάτων εξαερισμού.
• Υπάρχει επάρκεια νερού που προσβάλει την εστία πυρκαγιάς ή έχει περιοριστεί η πυρκαγιά στον χώρο εκδήλωσης της με το κλείσιμο θυρών / ανοιγμάτων.
• Δεν πρέπει ποτέ να προχωρήσει ομάδα έρευνας και διάσωσης μπροστά από την ομάδα προσβολής ούτε πρέπει να ανέβει σε υπερκείμενους ορόφους χωρίς να υπάρχει πρώτα, τουλάχιστον, μια ομάδα προσβολής στον όροφο της πυρκαγιάς. Οι ομάδες αυτές πρέπει να λειτουργούν πάντα υπό την κάλυψη άλλων ομάδων με οπλισμένη εγκατάσταση[7] εκτός κι αν υπάρχουν επιβεβαιωμένες πληροφορίες για εγκλωβισμένα άτομα και υπάρχει επιβεβαιωμένη δυνατότητα περιορισμού της πυρκαγιάς στον χώρο εκδήλωσης της με το κλείσιμο ανοιγμάτων / θυρών.

Επιπλέον, ειδικά για τους επικεφαλής και αξιωματικούς επιχειρήσεων:

• Έλεγξε την ένταση και κατεύθυνση ανέμου.
• Εντόπισε πιθανά υπάρχοντα ανοίγματα.
• Εκτίμησε σε ποιο στάδιο βρίσκεται η φωτιά.

Εκτίμηση Ρίσκου και Επιχειρησιακές Προτεραιότητες

Σημαντικότερο δε είναι να γίνονται σωστές και αντικειμενικές εκτιμήσεις ρίσκου οι οποίες να υπηρετούν την φιλοσοφία:

• Δεν θα ρισκάρουμε τις ζωές των πυροσβεστών για κτήρια ή και για ζωές που έχουν ήδη χαθεί.
• Ενδέχεται να ρισκάρουμε λίγο, με υπολογισμένο τρόπο προκειμένου για να σώσουμε μια περιουσία που σώζεται.
• Μπορεί να ρισκάρουμε πολύ, με υπολογισμένο τρόπο προκειμένου να σώσουμε μια ζωή που σώζεται.

Το κλειδί εδώ είναι στην φράση, με ‘υπολογισμένο τρόπο’, το οποίο αναφέρεται στην συνεκτίμηση πολλών παραγόντων που θα αποτελέσουν την ‘εκτίμηση ρίσκου’ η οποία θα καθοδηγήσει τις οποιεσδήποτε επιχειρησιακές ενέργειες που θα ακολουθήσουν.  Αυτό σημαίνει ότι αυτός / αυτή  που συντονίζει την επιχείρηση δεν θα πρέπει να εμπλέκεται άμεσα σ’ αυτήν. Αυτό δεν γίνεται συνήθως στην Ελλάδα, ειδικά κατά την άφιξη των αρχικών δυνάμεων σε μια πυρκαγιά.

Αυτό έχει να κάνει με την υφιστάμενη κουλτούρα του Πυροσβεστικού Σώματος αλλά κυρίως επειδή δεν υπάρχει επάρκεια σε προσωπικό ώστε να εξασφαλίσει αυτό το ξεκάθαρο στρατηγικό πλεονέκτημα το οποίο, για την Ελλάδα, φαίνεται περισσότερο σαν πολυτέλεια. Υπάρχουν βέβαια διάφορα πρωτόκολλα για την εφαρμογή τακτικών για μικρά πληρώματα πυρκαγιάς των τριών ατόμων[8] που εγγυώνται μέγιστη επιχειρησιακή παραγωγικότητα αλλά και μεγαλύτερη ασφάλεια που όμως δεν έχουν προβλεφθεί στην Ελλάδα.

Συμπέρασμα

Υπάρχουν πάρα πολλές εξελίξεις (εγχειρίδια, μελέτες, εκπαίδευση) στο εξωτερικό οι οποίες με σύγχρονα παραδείγματα και επιστημονική έρευνα επικεντρώνονται στην επιχειρησιακή ανάπτυξη των πυροσβεστικών δυνάμεων με γνώμονα την ασφάλεια των πυροσβεστών αλλά και την εξασφάλιση μέγιστης επιχειρησιακής παραγωγικότητας, ειδικά σε αστικές πυρκαγιές, αλλά όχι μόνο.

Δυστυχώς η Ελλάδα δεν έχει μεγάλη παρουσία σε αυτό τον χώρο και δεν υπάρχουν σύγχρονα εκπαιδευτικά εγχειρίδια αντίστοιχα με αυτά του εξωτερικού ώστε να μπορεί, έστω και μόνος του, ο πυροσβεστικός υπάλληλος ή ο εθελοντής να αναβαθμίσει με ευκολία τις γνώσεις του. Εκτός αυτού, η έλλειψη ενός κυρίαρχου συστήματος εκπαίδευσης με αυστηρά πρωτόκολλα τα οποία εξασφαλίζουν κοινή γλώσσα επικοινωνίας, έχει αποτέλεσμα οι όποιες επιχειρησιακές δυνάμεις να λειτουργούν περισσότερο αυτόνομα χωρίς συλλογικότητα και ξεκάθαρους στόχους. Αυτό ονομάζεται στο εξωτερικό ως ‘free-lancing’ το οποίο χαρακτηρίζεται ως επικίνδυνο.

Τέλος, αναγνωρίζεται ότι το παρόν άρθρο είναι μια σύνοψη για τον αερισμό αστικών πυρκαγιών κι ότι αυτό αποτελεί ένα μικρό μέρος ενός μεγαλύτερου θέματος που αφορά τις επεμβάσεις σε αστικές πυρκαγιές και την βέλτιστη διαχείριση τους. Η εκπαίδευση για την συμπεριφορά της πυρκαγιάς σε διαμερίσματα (Compartment Fire Behaviour Training) θεωρείται ως το βασικότερο κομμάτι στην εκπαίδευση του πυροσβέστη σε όλες τις αναπτυγμένες χώρες του κόσμου. Σε αυτή την εκπαίδευση καλύπτεται και ο τακτικός αερισμός.

Θέτει στρατηγικές προτεραιότητες, ξεκάθαρους επιχειρησιακούς στόχους και σαφείς οδηγίες/ πρωτόκολλα για την βέλτιστη διαχείριση αστικών πυρκαγιών. Δίνει τις απαραίτητες γνώσεις στους πυροσβέστες για το εχθρικό περιβάλλον στο οποίο εισέρχονται και τους προετοιμάζει να αναγνωρίζουν τις συνέπειες (θετικές και αρνητικές) των πράξεών τους. Αυτά, πάντα με γνώμονα την ασφάλεια, πρωτίστως των πυροσβεστών αλλά και των πολιτών.

Επιμέλεια Κειμένου: Γιώργος Μπόγκιας, CFBT Instructor ΙΙ – Yvelines (EDSPY-SDIS-78)
Εθελοντής Πυρ/νος – 2^ος Π.Σ. Θεσσαλονίκης

Αναφορές

• Walker, B. (2016), ‘Fire Dynamics for Firefighters: Making fire dynamics accessible to fire fighters and practitioners at all levels’. East Sussex. Pavilion Publishing and Media.
• Μπόγκιας, Γ. (2015), ‘Η Συμπεριφορά της Φωτιάς στο Οικοδομικό Περιβάλλον – Μέρος ΙΙ’ στο https://www.fire.gr/?p=17601
• Hampshire Fire and Rescue Service (2013). ‘Report of the Hampshire Fire and Rescue Service investigation into the deaths of Firefighters Alan Bannon and James Shears in Flat 72, Shirley Towers, Church Street, Southampton, SO15 5PE, on Tuesday 6 April 2010’.
• Grimwood, P. (2008), ‘Euro-firefighter: Global Firefighting Strategy and Tactics, Command and Control – Firefighter Safety’. West Yorkshire. Jeremy Mills Publishing.
• https://www.mathesongas.com/pdfs/products/Lower-(LEL)-&-Upper-(UEL)-Explosive-Limits-.pdf
• http://www.eurofirefighter.com/under-ventilated-fires

Παραπομπές

• [1] Hampshire Fire and Rescue Service (2013).
• [2] Grimwood (2008: 37).
• [3] Με δεδομένο ότι η θερμοκρασία δημιουργεί ανοδική τάση στα παράγωγα καύσης.
• [4] Walker (2017: 12)
• [5] Walker (2017: 53).
• [6] Grimwood, (2008:205).
• [7] Εγκατάσταση προσβολής (primary attack line) ή εφεδρική εγκατάσταση προστασίας (back-up line).
• [8] Grimwood (2008: 143)