Η τεχνική ασφάλεια στην Ελλάδα δεν είναι μια γενική «καλή πρακτική», ούτε μια προσωπική ευαισθησία κάποιων ανθρώπων. Είναι μέρος της ΥΑΕ (Υγεία και Ασφάλεια στην Εργασία) και στηρίζεται θεσμικά στον ρόλο του Τεχνικού Ασφαλείας και, όπου απαιτείται, του Ιατρού Εργασίας. Κι όμως, στην πράξη συχνά αντιμετωπίζεται σαν κάτι δευτερεύον. Σαν φάκελος, σαν τυπικότητα, σαν παρουσία «για να είμαστε καλυμμένοι».
Παρ’ όλα αυτά, σε πολλούς χώρους δουλειάς η ασφάλεια παραμένει «ελαφριά» μέχρι να υπάρξει ατύχημα ή έλεγχος. Και αυτή η «ελαφρότητα» δεν είναι πάντα κακή πρόθεση. Είναι το κενό ανάμεσα στο τι πρέπει να συμβαίνει και στο τι τελικά γίνεται στην καθημερινότητα, κάτω από πίεση χρόνου, κόστους και συνήθειας.
Τι είναι η τεχνική ασφάλεια στην πράξη
Ο Τεχνικός Ασφαλείας υπάρχει για να δουλεύει προληπτικά. Να βλέπει τους κινδύνους πριν γίνουν ζημιά, να οργανώνει μέτρα και διαδικασίες, να ελέγχει την εφαρμογή και να κάνει την πρόληψη λειτουργία, όχι ευχή.
Ειδικά στη βιομηχανία, η δουλειά του συνήθως περιλαμβάνει επιθεωρήσεις χώρων και κρίσιμων εργασιών, καταγραφή κινδύνων με συγκεκριμένες προτάσεις μέτρων, έλεγχο εφαρμογής (όχι μόνο να γραφτεί, αλλά να γίνει στο πεδίο), συμβολή στην εκπαίδευση και στις οδηγίες ασφαλούς εργασίας, διερεύνηση συμβάντων και των πολύτιμων «παραλίγο ατυχημάτων» (near misses), καθώς και υποστήριξη της οργάνωσης σε θέματα πυρασφάλειας και εκκενώσεων.
Το κρίσιμο σημείο είναι ότι ο Τεχνικός Ασφαλείας προτείνει, τεκμηριώνει και πιέζει για την πρόληψη, αλλά δεν αντικαθιστά την ευθύνη της διοίκησης. Αν οι προτάσεις του δεν περνούν στην πράξη, ο ρόλος του αδειάζει.
Γιατί η ασφάλεια γίνεται «ελαφριά»
Υπάρχουν συγκεκριμένοι λόγοι που το σύστημα συχνά έχει κενά, παρά τις καλές προθέσεις.
Πρώτα απ’ όλα, υπάρχει η κουλτούρα συμμόρφωσης αντί κουλτούρας πρόληψης. Πολλές επιχειρήσεις κυνηγούν το «να είμαστε εντάξει στα χαρτιά», ενώ η ασφάλεια κρίνεται στο πεδίο και όχι στο ντοσιέ.
Έπειτα, ο ρόλος γίνεται τυπικός. Αν ο Τεχνικός Ασφαλείας είναι απλώς μια παρουσία που περνά, υπογράφει και φεύγει, χωρίς οι παρατηρήσεις του να μπαίνουν σε πρόγραμμα συντήρησης και προϋπολογισμό, τότε η ασφάλεια καταλήγει τελετουργία.
Προστίθεται η πίεση χρόνου και κόστους. «Να βγει η δουλειά» σημαίνει συντομεύσεις, παρακάμψεις σε διαδικασίες και ΜΑΠ που «θα τα βρούμε». Το «μετά» σπάνια έρχεται.
Και βέβαια υπάρχει η κανονικοποίηση του ρίσκου. Η φράση «έτσι το κάνουμε χρόνια» είναι από τις πιο ύπουλες. Η επανάληψη μιας επικίνδυνης πράξης χωρίς ατύχημα δίνει μια ψεύτικη αίσθηση ασφάλειας, μέχρι τη στιγμή που η τύχη θα σταματήσει.
Τέλος, υπάρχει και το κλίμα μέσα στον χώρο. Ο Τεχνικός Ασφαλείας συχνά αντιμετωπίζεται σαν μπελάς.
Σαν ο άνθρωπος που βάζει κανόνες και χαλάει το πρόγραμμα. Έτσι κάθε επίσκεψη γίνεται άμυνα. Κρύβονται τα προβλήματα, υποβαθμίζονται οι παρατηρήσεις και οι διορθώσεις μετακινούνται πιο πίσω.
Όρια γνώσης και ανάγκη για ειδικούς
Κανείς δεν μπορεί να τα ξέρει όλα. Ο Τεχνικός Ασφαλείας μπορεί να οργανώσει την πρόληψη, να βάλει διαδικασίες, να ελέγξει την εφαρμογή και να σηκώσει τη λειτουργική πλευρά της ΥΑΕ.
Όμως όταν μπαίνουμε σε «βαθιά νερά» και πεδία που απαιτούν μετρήσεις, υπολογισμούς, εξειδικευμένη τεκμηρίωση ή πιστοποιήσεις, τότε χρειάζεται και εξειδικευμένος σύμβουλος ή αρμόδιος τεχνικός.
Παραδείγματα είναι το ATEX, η εξειδικευμένη υγιεινή της εργασίας, τα σύνθετα ηλεκτρολογικά, καθώς και τα βαριά ανυψωτικά ή ο εξοπλισμός υπό πίεση. Η σωστή οργάνωση δεν είναι να τα κάνει όλα ένας άνθρωπος. Είναι να ξέρει πότε πρέπει να μπει ειδική τεχνογνωσία.
Διαχείριση εργολάβων, εκεί που κρίνεται η εφαρμογή της ΥΑΕ
Στη βαριά βιομηχανία και τα διυλιστήρια, η κατάσταση περιπλέκεται έντονα με τους εξωτερικούς συνεργάτες. Εκεί το ρίσκο ανεβαίνει όχι επειδή δεν υπάρχουν κανόνες, αλλά επειδή συχνά δεν τηρούνται.
Στο ύψος βλέπεις σκαλωσιές χωρίς πιστοποίηση και ζώνες ασφαλείας που μένουν στο έδαφος.
Η δικαιολογία «για μια ώρα δουλειά είναι μόνο» παραμένει μόνιμη απειλή.
Στην προστασία αναπνοής εμφανίζεται χρήση ακατάλληλων μέσων σε χώρους με χημικούς παράγοντες.
Στους περιορισμένους χώρους, όπως δεξαμενές και φρεάτια, η είσοδος χωρίς έλεγχο ατμόσφαιρας και κατάλληλο εξοπλισμό είναι από τα πιο επικίνδυνα σενάρια που συναντάμε.
Στις θερμές εργασίες σε περιβάλλον ATEX τα πράγματα είναι ακόμη πιο σκληρά.
Μια σπίθα από ηλεκτροκόλληση σε ζώνη εκρήξιμης ατμόσφαιρας μπορεί να αποβεί μοιραία. Η Άδεια Εργασίας (Permit to Work) δεν είναι άλλο ένα χαρτί. Είναι μηχανισμός ελέγχου για το αν έγιναν μετρήσεις, αν έγινε απομόνωση, αν υπάρχει επιτήρηση και αν οι συνθήκες είναι πραγματικά ελεγχόμενες πριν από την πρώτη σπίθα.
Ο ψυχικός φόρτος του Τεχνικού Ασφαλείας
Υπάρχει και κάτι που δεν γράφεται σε καμία διαδικασία.
Είναι ο ψυχικός φόρτος του ανθρώπου που σηκώνει την πρόληψη. Ο Τεχνικός Ασφαλείας βρίσκεται συχνά στη μέση. Από τη μία πλευρά έχει την υποχρέωση να επισημαίνει κινδύνους, να ζητά μέτρα και να επιμένει στην εφαρμογή. Από την άλλη πλευρά έρχεται αντιμέτωπος με παραγωγική πίεση, χρονικά περιθώρια, περικοπές και τη γνωστή φράση «δεν γίνεται τώρα».
Στην πράξη, το βάρος δεν είναι μόνο τεχνικό. Είναι και κοινωνικό. Καλείται να πει «όχι» όταν όλοι γύρω του λένε «πάμε να τελειώνουμε». Καλείται να επιμείνει σε άδειες εργασίας, απομονώσεις, μετρήσεις, ΜΑΠ και εκπαίδευση, ενώ το περιβάλλον συχνά τον αντιμετωπίζει σαν εμπόδιο που χαλάει τον ρυθμό. Σε αρκετές περιπτώσεις ο Τεχνικός Ασφαλείας γίνεται ο εύκολος στόχος για γκρίνια και ειρωνεία, ειδικά όταν οι παρατηρήσεις του αγγίζουν εργολάβους, καθυστερήσεις ή κόστος.
Το πιο αποθαρρυντικό σημείο είναι όταν οι προτάσεις καταγράφονται, αλλά δεν προχωρούν. Όταν το ίδιο θέμα επανέρχεται ξανά και ξανά, όταν οι διορθώσεις μεταφέρονται διαρκώς προς τα πίσω, όταν η απάντηση είναι πάντα «θα το δούμε», τότε ο επαγγελματίας μπαίνει σε μια κατάσταση ματαίωσης. Δεν σταματά να νοιάζεται. Απλώς αρχίζει να μειώνει την ένταση με την οποία ανεβάζει θέματα, γιατί νιώθει ότι μιλάει σε τοίχο και πληρώνει το κόστος μόνος του.
Εκεί γεννιέται το πιο επικίνδυνο πράγμα, η σιωπή. Όχι η σιωπή από αδιαφορία, αλλά η σιωπή από εξάντληση.
Και όταν σταματά να αναδεικνύεται ένα πρόβλημα, αυτό δεν εξαφανίζεται. Απλώς περιμένει. Περιμένει την κακή μέρα, τον λάθος συνδυασμό συνθηκών, τον νέο εργαζόμενο, τον εργολάβο που βιάζεται, τη νύχτα που όλα θα γίνουν «γρήγορα».
Αν μια επιχείρηση θέλει πραγματικά πρόληψη, οφείλει να προστατεύει και τον ίδιο τον ρόλο. Να υπάρχει στήριξη από τη διοίκηση, να κλείνουν οι ενέργειες με υπεύθυνο και προθεσμία, να μην επιτρέπεται υπονομευτικό κλίμα και να μην μετατρέπεται ο Τεχνικός Ασφαλείας σε αποδιοπομπαίο τράγο. Γιατί όταν καεί το κίνητρο του ανθρώπου που κρατά την πρόληψη ζωντανή, η ΥΑΕ μένει με χαρτιά, αλλά χωρίς φωνή.
Τελικά, η ελαφρότητα της τεχνικής ασφάλειας δεν είναι μόνο τεχνικό πρόβλημα. Είναι πρόβλημα κουλτούρας, προτεραιοτήτων και λογοδοσίας. Και όσο η ασφάλεια αντιμετωπίζεται σαν εμπόδιο, ο Τεχνικός Ασφαλείας θα μοιάζει ενοχλητικός.
Μόλις όμως αντιμετωπιστεί ως αυτό που πραγματικά είναι, δηλαδή ο τρόπος να γυρίζουν όλοι σπίτι ακέραιοι και η επιχείρηση να μη διαλύεται από ένα συμβάν, τότε η ασφάλεια παύει να είναι «ελαφριά» και γίνεται αυτονόητη.
Κλείνω με τη φράση, η ΥΑΕ δεν είναι φάκελος. Είναι εφαρμογή στο πεδίο, κάθε μέρα. Ό,τι καταγράφεται πρέπει να κλείνει με υπεύθυνο, προθεσμία και επιβεβαίωση ότι έγινε. Αν αυτό δεν συμβαίνει, η ασφάλεια μένει ελαφριά και το ρίσκο απλώς περιμένει.
| Άρθρο του Ιωάννη Σ. Ρέτσιου | |
 |
Ο Ιωάννης Σ. Ρέτσιος είναι σύμβουλος Health & Safety και εκπαιδευτής μέσων ατομικής προστασίας, με περισσότερα από 20 χρόνια εμπειρίας πεδίου. Εξειδικεύεται στον εξοπλισμό και τις λύσεις αντιμετώπισης για επικίνδυνα υλικά (HazMat) και καταστάσεις έκτακτης ανάγκης CBRNe, παρέχοντας ολοκληρωμένη τεχνογνωσία σε οργανισμούς και επαγγελματίες που δραστηριοποιούνται σε απαιτητικά περιβάλλοντα. LinkedIn: Προφίλ Ιωάννη Ρέτσιου |
