Αν δουλεύετε με εξοπλισμό εργασίας σε ύψος ή με εξοπλισμό εισόδου σε περιορισμένους χώρους, ξέρετε ήδη ότι η συντήρηση και ο έλεγχος δεν είναι απλώς μια γραφειοκρατική υποχρέωση. Είναι αυτό που χωρίζει ένα σύστημα που λειτουργεί από ένα που αποτυγχάνει τη στιγμή που το χρειάζεστε περισσότερο.
Ζώνες, αναδέτες, συστήματα θέσης εργασίας, σχοινιά, ανακόπτες πτώσης, βίντσια, τρίποδα, συρματόσχοινα και διατάξεις διάσωσης πρέπει να βρίσκονται σε αποδεδειγμένα ασφαλή κατάσταση και όχι απλώς να φαίνονται καλά.
Για πρακτικούς σκοπούς ελέγχου και συντήρησης, αξίζει να διακρίνουμε τον εξοπλισμό σε δύο βασικές κατηγορίες γιατί αυτή η διάκριση επηρεάζει τόσο τον τρόπο ελέγχου όσο και τις απαιτήσεις τεκμηρίωσης.
Η πρώτη είναι τα μέσα ατομικής προστασίας:
όπως ολόσωμες ζώνες, ιμάντες συγκράτησης, απορροφητές ενέργειας, διατάξεις ανακοπής πτώσης, σύνδεσμοι, καραμπίνερ, αναδέτες και ό,τι άλλο χρησιμοποιείται σε συστήματα προστασίας με σχοινί ή ιμάντα.
Η δεύτερη αφορά εξοπλισμό εργασίας, ανύψωσης ή διάσωσης:
τρίποδα, βραχίονες στήριξης, βίντσια, διατάξεις διάσωσης, συρματόσχοινα και μηχανικά συστήματα πρόσβασης και ανάκτησης.
Στην πράξη, αυτή η διάκριση καθορίζει και το ποιος είναι αρμόδιος να κάνει τον έλεγχο.
Τι λέει η Νομοθεσία
Η βασική υποχρέωση του εργοδότη προκύπτει από τον ν. 3850/2010, σε συνδυασμό με το π.δ. 395/1994 για τον εξοπλισμό εργασίας και το π.δ. 396/1994 για τα ΜΑΠ, ενώ νεότερες ρυθμίσεις του ν. 5239/2025 επικαιροποίησαν επιμέρους ζητήματα υγείας και ασφάλειας στην εργασία.
Σε πρακτικό επίπεδο, ο εργοδότης οφείλει να διατηρεί τον εξοπλισμό σε ασφαλή κατάσταση, να οργανώνει αρχικούς, περιοδικούς και έκτακτους ελέγχους όπου απαιτούνται και να τεκμηριώνει τα αποτελέσματα.
Για τα ΜΑΠ συγκεκριμένα, ο εργοδότης οφείλει να παρέχει κατάλληλο εξοπλισμό, να εξασφαλίζει τη σωστή κατάστασή του, να φροντίζει για καθαρισμό, συντήρηση, επισκευή ή αντικατάσταση και να δίνει τις αναγκαίες οδηγίες και εκπαίδευση.
Αντίστοιχα, ο εργαζόμενος οφείλει να χρησιμοποιεί σωστά τον εξοπλισμό, σύμφωνα με την εκπαίδευση και τις οδηγίες που έχει λάβει, να μην τον τροποποιεί αυθαίρετα, να αναφέρει αμέσως φθορές ή ελλείψεις και να συμμετέχει στην απαιτούμενη εκπαίδευση.
Για τον εξοπλισμό εργασίας, η απαίτηση γίνεται αυστηρότερη όταν η ασφάλεια εξαρτάται από εγκατάσταση ή συναρμολόγηση, ή όταν η φθορά μπορεί να δημιουργήσει επικίνδυνες καταστάσεις. Σε αυτές τις περιπτώσεις, απαιτούνται έλεγχοι και τήρηση αρχείων.
Στις εργασίες σε ύψος με σχοινιά, η χρήση τεχνικών πρόσβασης και τοποθέτησης επιτρέπεται μόνο όταν η εκτίμηση κινδύνου δείχνει ότι η εργασία μπορεί να εκτελεστεί με ασφάλεια και όταν η χρησιμοποίηση άλλου περισσότερο ασφαλούς εξοπλισμού εργασίας δεν θα ήταν δικαιολογημένη.
Το σύστημα χρειάζεται κατά κανόνα δύο χωριστά αγκυρωμένα σχοινιά, ένα εργασίας και ένα ασφαλείας, κατάλληλη ζώνη, συμβατά μέσα ανόδου-καθόδου και πρόβλεψη για άμεση βοήθεια ή διάσωση.
Ο έλεγχος του εξοπλισμού
Ο έλεγχος δεν γίνεται σε ένα μόνο επίπεδο κι αυτό δεν το συνειδητοποιούν πάντα οι επιχειρήσεις.
Το πρώτο επίπεδο είναι ο έλεγχος πριν από κάθε χρήση, από τον ίδιο τον εργαζόμενο. Οπτικός και λειτουργικός έλεγχος πριν βάλει τη ζώνη ή πιάσει τον ανακόπτη. Αν κάτι δεν φαίνεται σωστό, δεν το χρησιμοποιεί, είναι τόσο απλό.
Το δεύτερο επίπεδο είναι η λεπτομερής περιοδική εξέταση από αρμόδιο άτομο. Αυτό είναι το λεγόμενο «competent person», δηλαδή άτομο με αποδεδειγμένη τεχνική επάρκεια για τον έλεγχο του συγκεκριμένου εξοπλισμού και την τεκμηριωμένη αξιολόγηση της καταλληλότητάς του.
Και εδώ αρχίζουν οι παρεξηγήσεις.
Για πιο σύνθετο εξοπλισμό, όπως βίντσια, διατάξεις διάσωσης, τρίποδα και συρματόσχοινα, μπορεί να απαιτείται έλεγχος από ειδικά καταρτισμένο τεχνικό ή από εξουσιοδοτημένο τεχνικό κέντρο, ιδίως όταν αυτό προβλέπεται από τον κατασκευαστή, τις οδηγίες συντήρησης ή το τεχνικό εγχειρίδιο, ή όταν ο εξοπλισμός χρησιμοποιείται για ανάσυρση ή ανύψωση ατόμων.
Ποιος θεωρείται αρμόδιο άτομο (competent person)
Εδώ υπάρχει μια παρεξήγηση που τη συναντώ συχνά. Το αρμόδιο άτομο δεν ορίζεται από τη θέση του στην εταιρεία, ούτε αρκούν τα χρόνια εμπειρίας από μόνα τους. Η επάρκειά του πρέπει να τεκμηριώνεται.
Πρέπει να γνωρίζει τις απαιτήσεις περιοδικής εξέτασης, τις οδηγίες του κατασκευαστή, τα κριτήρια απόσυρσης, τα συνήθη και κρίσιμα ελαττώματα, τα όρια χρήσης και τους κανόνες επισκευής, συμπεριλαμβανομένου του πότε κάτι απλώς δεν επισκευάζεται. Πρέπει επίσης να έχει τη δυνατότητα να αποσύρει εξοπλισμό από τη χρήση και να τεκμηριώνει γραπτά αυτή την απόφαση.
Στην πράξη, αυτό αποδεικνύεται με συνδυασμό ειδικής εκπαίδευσης στην επιθεώρηση του συγκεκριμένου εξοπλισμού, τεκμηριωμένης εμπειρίας, γραπτής εξουσιοδότησης από την επιχείρηση, σαφούς πεδίου αρμοδιότητας και, όπου απαιτείται, κατάλληλης πιστοποίησης ή εξουσιοδότησης του κατασκευαστή.
Αρκεί μια επιχειρησιακή πιστοποίηση;
Πιστοποιήσεις όπως IRATA Level 3, Rescue 3 ή ITRA δείχνουν σοβαρή τεχνική κατάρτιση. Αποδεικνύουν ότι το άτομο ξέρει να εκτελεί εργασία και διάσωση με σχοινιά, να οργανώνει ομάδα και να διαχειρίζεται τον εξοπλισμό. Αυτό έχει μεγάλη αξία.
Αλλά αυτές οι πιστοποιήσεις δεν αποτελούν αυτόματα απόδειξη ότι το πρόσωπο είναι εξουσιοδοτημένο να κάνει λεπτομερή περιοδική εξέταση σε όλο τον εξοπλισμό προστασίας ή διάσωσης. Ειδικά για αυτόματους επανατυλισσόμενους ανακόπτες, διατάξεις ανακοπής πτώσης, καταβατήρες, συσκευές διαφυγής από ύψος, συσκευές διάσωσης ή βίντσια ανέλκυσης/καθέλκυσης, μπορεί να χρειάζεται είτε ειδική εκπαίδευση επιθεώρησης είτε έλεγχος αποκλειστικά από εξουσιοδοτημένο τεχνικό κέντρο.
Η επιχειρησιακή πιστοποίηση είναι ισχυρό προσόν, αλλά ο ρόλος του επιθεωρητή απαιτεί κάτι πιο συγκεκριμένο.
Όλα αυτά ωραία αλλά κάθε πότε γίνεται ο έλεγχος;
Δεν υπάρχει ένας μαγικός αριθμός μηνών που να ισχύει για κάθε τύπο εξοπλισμού.
Η συχνότητα καθορίζεται από τις οδηγίες του κατασκευαστή, την εκτίμηση κινδύνου, τη συχνότητα χρήσης, το περιβάλλον εργασίας και την πιθανότητα φθοράς.
Στην πράξη όμως έχει επικρατήσει μια αρκετά σαφής προσέγγιση. Για εξοπλισμό από ιμάντες ή σχοινιά, συνηθέστερη βάση είναι ο εξαμηνιαίος έλεγχος ή, όπου το επιτρέπουν ο κατασκευαστής, η εκτίμηση κινδύνου και οι συνθήκες ήπιας χρήσης, ο ετήσιος έλεγχος.
Σε βαριά χρήση ή σε δύσκολες συνθήκες, όπως τριβή, χημικά, σκόνη, ηλιακή ακτινοβολία ή υγρασία, εφαρμόζεται εξάμηνος κύκλος ή και συχνότεροι ενδιάμεσοι έλεγχοι.
Πέρα από το πρόγραμμα, και ανεξάρτητα από τον προγραμματισμένο έλεγχο, έκτακτος έλεγχος απαιτείται μετά από πτώση, έντονη φόρτιση, χημική ή θερμική έκθεση, ατύχημα, επισκευή, μακρά αχρησία ή οποιοδήποτε περιστατικό που αφήνει αμφιβολία για την ακεραιότητα του εξοπλισμού.
Μια σημείωση για τις αναφορές σε βρετανικές οδηγίες, η HSE INDG367 και τα κείμενα της WAHSA δεν έχουν δεσμευτική νομική ισχύ στην Ελλάδα. Έχουν όμως αξία ως τεχνική καθοδήγηση και βέλτιστη πρακτική, ιδίως όταν χρησιμοποιούνται συμπληρωματικά προς τις οδηγίες κατασκευαστών και το ισχύον εθνικό και ευρωπαϊκό πλαίσιο.
Έλεγχος εξοπλισμού
Ο έλεγχος δεν είναι απλώς μια ματιά. Πρέπει να είναι οπτικός, απτικός και λειτουργικός.
Στις ζώνες και τους ιμάντες, ελέγχουμε ραφές, κοψίματα, φθορά από τριβή, σκλήρυνση, αλλοιώσεις από θερμότητα ή χημικά, κατάσταση μεταλλικών εξαρτημάτων και, όπου υπάρχουν πολυμερή ή πλαστικά απάρτια και εξαρτήματα, σημεία γήρανσης, ρηγμάτωσης, αποχρωματισμού ή ευθραυστότητας.
Στα σχοινιά, ελέγχουμε μανδύα, πυρήνα, άκρα, ραμμένες απολήξεις, φθορά από τριβή, ασυνήθιστη ακαμψία ή αλλαγή υφής, αλλοιώσεις από ηλιακή ακτινοβολία, θερμότητα ή χημική προσβολή.
Στους συνδέσμους ελέγχουμε τα καραμπίνερ και τις διατάξεις ανακοπής πτώσης για παραμορφώσεις, διάβρωση, σωστή λειτουργία κλειδώματος, επαναφορά και γενική ακεραιότητα.
Στα βίντσια ανέλκυσης/καθέλκυσης και στις διατάξεις ανάσυρσης είναι πολύ σημαντικό να ελέγξουμε το μηχανισμό πέδησης, την περιέλιξη, τα σημεία σύνδεσης, την κατάσταση του κελύφους, τη λειτουργία χειρισμού και τη συμβατότητα με το υπόλοιπο σύστημα.
Στα συρματόσχοινα πρέπει να δοθεί έμφαση στα σπασμένα σύρματα, στις στρεβλώσεις, παραμορφώσεις, σύνθλιψη, τοπική μείωση διαμέτρου, διάβρωση, κατάσταση απολήξεων. Οποιοδήποτε σοβαρό μηχανικό ελάττωμα σημαίνει άμεση απόσυρση.
Κάθε μέσο πρέπει να είναι ταυτοποιήσιμο και ιχνηλάσιμο. Αυτό στην πράξη σημαίνει μητρώο ή ατομική καρτέλα για κάθε τεμάχιο με τύπο, κατασκευαστή, μοντέλο, σειριακό αριθμό, ημερομηνία αγοράς και πρώτης χρήσης, χρήστη ή τμήμα, ημερομηνίες ελέγχων, ευρήματα, αποφάσεις συνέχισης ή απόσυρσης, ημερομηνία επόμενου ελέγχου.
Πρέπει επίσης να τηρούνται οι οδηγίες κατασκευαστή, οι αναφορές επιθεώρησης, οι καταγραφές μη συμμορφώσεων, τυχόν επισκευές και οριστικές αποσύρσεις.
Χωρίς αυτή την τεκμηρίωση, μια επιχείρηση δυσκολεύεται πολύ να αποδείξει ότι ο εξοπλισμός της ελέγχεται πραγματικά και όχι μόνο στα χαρτιά.
Μπορεί να αποσυρθεί εξοπλισμός;
Ο κανόνας είναι απλός, όταν υπάρχει αμφιβολία, ο εξοπλισμός αποσύρεται και δεν χρησιμοποιείται.
Άμεση απόσυρση απαιτείται, όταν ο εξοπλισμός έχει υποστεί πτώση ή έντονη φόρτιση, όταν παρουσιάζει φθορά ή παραμόρφωση, όταν έχει εκτεθεί σε θερμότητα, φωτιά, χημικά ή σοβαρή διάβρωση, όταν λείπει η σήμανση ή δεν είναι αναγνώσιμος ο σειριακός αριθμός, όταν έχει άγνωστο ιστορικό, όταν έχει επισκευαστεί χωρίς έγκριση ή όταν ο επιθεωρητής δεν μπορεί να βεβαιώσει με ασφάλεια ότι παραμένει κατάλληλος.
Μερικά παραδείγματα από το πεδίο
Είσοδος σε περιορισμένο χώρο
Ένα από τα πιο συνηθισμένα λάθη είναι το εξής, «ο εργαζόμενος κατεβαίνει στον περιορισμένο χώρο και, μόλις φτάσει κάτω, αποδεσμεύει ή τροποποιεί τη σύνδεσή του χωρίς να ειδοποιήσει τον χειριστή του βιντσιού.
Αποτέλεσμα; Απότομη κίνηση του συρματόσχοινου ή του άγκιστρου με κίνδυνο πρόσκρουσης σε κάποιον κοντά στο στόμιο. Παράλληλα, το συρματόσχοινο μπορεί να χτυπήσει στο τύμπανο, να περιελιχθεί λάθος, να δημιουργηθεί βρόχος ή χαλάρωση. Αυτό σημαίνει πιθανή βλάβη και άμεση απόσυρση του εξοπλισμού για επιθεώρηση».
Εργασία σε ύψος
«Θα κάνω μόνο δύο βήματα, δεν χρειάζεται να αλλάξω αγκύρωση.» Το ακούμε συχνά.
Ο εργαζόμενος μετακινείται πλάγια χωρίς να επανατοποθετήσει σωστά το σύστημα, αφήνοντας τον ιμάντα ή τη διάταξη ανακοπής πτώσης να τρίβεται σε αιχμηρή ακμή.
Αν γλιστρήσει εκείνη τη στιγμή, η εκκρεμοειδής κίνηση μπορεί να τον οδηγήσει απευθείας σε δοκό ή κατασκευή. Ακόμη και αν δεν τραυματιστεί, ο εξοπλισμός αποσύρεται αμέσως για έλεγχο.
Και τα δύο παραδείγματα δείχνουν το ίδιο πράγμα, η ασφάλεια δεν εξαρτάται μόνο από το αν υπάρχει εξοπλισμός, αλλά από το αν χρησιμοποιείται σωστά, αν υπάρχει συντονισμός, αν τηρούνται οι διαδικασίες και αν ο εξοπλισμός ελέγχεται μετά από κάθε ασυνήθιστο συμβάν.
Στην είσοδο σε περιορισμένο χώρο, ένας τρίποδας και μια ζώνη εργασίας δεν φτάνουν. Χρειάζεστε ένα ολοκληρωμένο σύστημα, σωστό σχεδιασμό εισόδου, συμβατότητα μεταξύ ζώνης, αγκύρωσης, τρίποδα, βιντσιού ή διάταξης διάσωσης, ένα ρεαλιστικό σχέδιο διάσωσης που να λειτουργεί στην πράξη, καταρτισμένο προσωπικό και εξοπλισμό που έχει αποδεδειγμένα ελεγχθεί πριν από κάθε χρήση.
Η απλή διάθεση εξοπλισμού προς χρήση, χωρίς πρόγραμμα ελέγχων, χωρίς σαφείς αρμοδιότητες και χωρίς τεκμηρίωση, δεν συνιστά αποτελεσματική πρόληψη, ανεξάρτητα από το πόσο καλός είναι ο εξοπλισμός στα χαρτιά.
Ο επιθεωρητής πρέπει να είναι πραγματικά αρμόδιος για τον συγκεκριμένο εξοπλισμό όχι απλώς έμπειρος ή κάτοχος γενικής πιστοποίησης. Η επιχειρησιακή κατάρτιση είναι προστιθέμενη αξία. Αλλά η επιθεώρηση θέλει ειδική γνώση, πρόσβαση στις οδηγίες του κατασκευαστή, δυνατότητα λήψης αποφάσεων απόσυρσης και σαφή απόδειξη τεχνικής επάρκειας. Χωρίς αυτά, ένα σύστημα ασφάλειας δεν αντέχει ούτε στην πράξη ούτε στον έλεγχο.
| Άρθρο του Ιωάννη Σ. Ρέτσιου | |
 |
Ο Ιωάννης Σ. Ρέτσιος είναι σύμβουλος Health & Safety και εκπαιδευτής μέσων ατομικής προστασίας, με περισσότερα από 20 χρόνια εμπειρίας πεδίου. Εξειδικεύεται στον εξοπλισμό και τις λύσεις αντιμετώπισης για επικίνδυνα υλικά (HazMat) και καταστάσεις έκτακτης ανάγκης CBRNe, παρέχοντας ολοκληρωμένη τεχνογνωσία σε οργανισμούς και επαγγελματίες που δραστηριοποιούνται σε απαιτητικά περιβάλλοντα. LinkedIn: Προφίλ Ιωάννη Ρέτσιου |
Πληροφορίες για τους αναγνώστες
Νομοθεσία και ευρωπαϊκό πλαίσιο
- Ν. 3850/2010
(Κώδικας νόμων για την υγεία και την ασφάλεια των εργαζομένων) - Ν. 5239/2025
(νεότερες ρυθμίσεις που επικαιροποιούν επιμέρους ζητήματα υγείας και ασφάλειας στην εργασία) - Π.Δ. 395/1994
(ελάχιστες προδιαγραφές ασφάλειας για τη χρησιμοποίηση εξοπλισμού εργασίας, με προβλέψεις για αρχικούς, περιοδικούς και έκτακτους ελέγχους) - Π.Δ. 396/1994
(ελάχιστες προδιαγραφές για τη χρήση μέσων ατομικής προστασίας) - Π.Δ. 155/2004 και Κανονισμός (ΕΕ) 2016/425
(ειδικές διατάξεις για προσωρινές εργασίες σε ύψος και τεχνικές πρόσβασης με σχοινιά, καθώς και το ευρωπαϊκό πλαίσιο για τα ΜΑΠ)
Τεχνικές οδηγίες και επαγγελματική καθοδήγηση
- ΕΛΙΝΥΑΕ
(τεχνική καθοδήγηση για εργασία με σχοινιά, χρήση δύο ανεξάρτητων σχοινιών, κατάλληλη ζώνη και πρόβλεψη διάσωσης) - HSE INDG367
(τεχνική καθοδήγηση για έλεγχο εξοπλισμού ανακοπής πτώσης. Χρήσιμη ως βέλτιστη πρακτική, χωρίς δεσμευτική ισχύ στην Ελλάδα) - WAHSA, Guidance on Inspecting Personal Fall Protection Equipment
(επίπεδα ελέγχων, συχνότητα, τήρηση αρχείων) - IRATA TACS και Topic Sheet No. 1
(όρια της πιστοποίησης σε σχέση με εις βάθος επιθεώρηση εξοπλισμού) - Rescue 3 Europe standards
(επιχειρησιακή κατάρτιση και διαδικασίες ελέγχου χρήσης)
