Στον κόσμο της βιομηχανικής παραγωγής, η ασφάλεια συχνά κρύβεται πίσω από αριθμούς και κωδικούς: EN ISO 12100, EN ISO 13849, EN 60204-1, EN 14593-1, EN 137:2006.
Για πολλούς, αυτοί οι κωδικοί αντιμετωπίζονται ως μια γραφειοκρατική υποχρέωση, ένα αναγκαίο κακό για τη σήμανση CE ή ένα επιπλέον κόστος που δεν προσθέτει άμεσα αξία στην παραγωγή.
Στην πραγματικότητα, όμως, τα Ευρωπαϊκά Πρότυπα (EN) αποτελούν τον οδικό χάρτη που διαχωρίζει τη συστηματικά ασφαλή λειτουργία από το εργατικό ατύχημα, τη διακοπή παραγωγής και τη σοβαρή νομική έκθεση.
Δεν είναι απλώς κανόνες· είναι συμπυκνωμένη εμπειρία δεκαετιών, βασισμένη σε ατυχήματα, τεχνικές αστοχίες και δικαστικές αποφάσεις.
Η σημασία της κατανόησης των προτύπων, γιατί δεν αρκεί η «εμπειρία»
Πολλοί έμπειροι τεχνικοί βασίζονται στην «καλή πρακτική». Η εμπειρία είναι πολύτιμη, όμως στη σύγχρονη βιομηχανία η καλή πρακτική παραμένει υποκειμενική, ενώ το πρότυπο είναι αντικειμενικό, μετρήσιμο και νομικά υπερασπίσιμο.
Η γνώση των ΕΝ επιτρέπει στον Τεχνικό Ασφαλείας, στον μηχανικό και στον υπεύθυνο παραγωγής να μιλούν την ίδια γλώσσα με τον κατασκευαστή μηχανών, τον επιθεωρητή και τον ελεγκτικό μηχανισμό.
Χωρίς αυτή τη γνώση, η εκτίμηση επικινδυνότητας συχνά καταλήγει σε μια θεωρητική έκθεση προθέσεων, αλλά όχι σε εργαλείο πραγματικής πρόληψης.
Στην επαγγελματική μου πορεία, έχω συναντήσει πολλές φορές εκπαιδευόμενους από τον βιομηχανικό χώρο, που μου έκαναν παράπονα για τις αναφορές μου σε ISO και EN στην εργασία τους, καθώς (κατά τη γνώμη τους) δεν τους αφορούσαν. Είναι αλήθεια ότι πολλές φορές οι εργαζόμενοι δεν δείχνουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για αυτά τα θέματα.
Όμως είναι πολύ βασικό να αντιληφθούμε όλοι μας, ότι στην τεχνική ασφάλεια δεν αρκεί να ξέρεις απλώς να χρησιμοποιείς κάτι∙ χρειάζεται να κατανοείς τους περιορισμούς και τις προειδοποιήσεις ασφαλείας για κάθε προϊόν, κάθε διαδικασία και κάθε τεχνική που εφαρμόζεται μέσα σε έναν βιομηχανικό χώρο. Πολλές φορές προσπάθησα να εξηγήσω ότι η κατανόηση όλων αυτών των προτύπων σχετίζεται άμεσα με την ασφάλεια στις διαδικασίες και εξασφαλίζει τόσο το δίκιο των εργαζομένων όσο και το δίκιο του εργοδότη.
Οι μεν ακολουθούν πιστά τις οδηγίες χρήσης και τις απαιτήσεις/πρακτικές εφαρμογής των προτύπων, οι δε δεν παραλείπουν να οργανώνουν σωστά τις διαδικασίες και να ενημερώνονται για τις τελευταίες αλλαγές ή τροποποιήσεις στα θέματα τεχνικής ασφάλειας.
Ο «λαβύρινθος» της ανάγνωσης και γιατί τα πρότυπα δεν είναι εύκολα
Η ανάγνωση ενός ΕΝ δεν μοιάζει με την ανάγνωση ενός εγχειριδίου χρήσης. Είναι τεχνικό και νομικό κείμενο υψηλής πυκνότητας, με συγκεκριμένες δυσκολίες:
Διασύνδεση (Normative References)
Κανένα πρότυπο δεν στέκεται μόνο του. Ένα ΕΝ συχνά παραπέμπει σε άλλα πέντε ή δέκα. Η πληροφορία είναι αλυσιδωτή και η αποσπασματική ανάγνωση δημιουργεί επικίνδυνα κενά.
Ιεραρχία (Type A, B, C)
Η εφαρμογή γενικού προτύπου εκεί που απαιτείται ειδικό οδηγεί σε λάθος μέτρα προστασίας, ακόμη και με καλή πρόθεση.
Η έλλειψη επίσημων ελληνικών μεταφράσεων για το σύνολο των προτύπων αναγκάζει τον τεχνικό να εργάζεται στα αγγλικά. Εκεί, μια διαφορά όπως μεταξύ shall και should μπορεί να καθορίσει αν μια απαίτηση είναι υποχρεωτική ή απλώς συνιστώμενη με τεράστιες συνέπειες σε έλεγχο ή ατύχημα.
Το φυσικό και οικονομικό κόστος της γνώσης
Εδώ εμφανίζεται ένα από τα πιο υποτιμημένα ζητήματα της βιομηχανικής ασφάλειας: τα πρότυπα δεν είναι δωρεάν.
Για να είναι μια επιχείρηση πραγματικά συμμορφωμένη, πρέπει να επενδύει συνεχώς στην αγορά προτύπων από φορείς όπως ο ΕΛΟΤ (Ελληνικός Οργανισμός Τυποποίησης) ή από άλλους ευρωπαϊκούς οργανισμούς και διανομείς. Δημιουργείται έτσι ένα παράδοξο: η νομοθεσία σε υποχρεώνει να συμμορφώνεσαι με κανόνες, αλλά η πρόσβαση στους ίδιους τους κανόνες δεν είναι ελεύθερη.
Ερχόμαστε στον ρόλο των τμημάτων προμηθειών, εκεί που οι προδιαγραφές γίνονται (ή δεν γίνονται) ασφάλεια. Ένα κρίσιμο σημείο που συχνά υποτιμάται, είναι η εμπλοκή των τμημάτων Προμηθειών όταν καλούνται να εγκρίνουν μελέτες ή να “τρέξουν” διαγωνισμούς που βασίζονται σε τεχνικές προδιαγραφές και απαιτήσεις προτύπων. Εκεί δεν υπάρχει περιθώριο για “εκπτώσεις” με μοναδικό κριτήριο την καλύτερη τιμή.
Όταν το αντικείμενο αφορά Μέσα Ατομικής Προστασίας ή κρίσιμο εξοπλισμό (αναπνευστικές συσκευές, μάσκες, συστήματα προστασίας, εξαρτήματα ασφαλείας κ.λπ.), η συμμόρφωση με το σωστό πρότυπο δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι ο παράγοντας που καθορίζει τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στη σωστή πρόληψη και σε ένα ατύχημα στον βιομηχανικό χώρο.
Γι’ αυτό και οι Προμήθειες πρέπει να είναι αυστηρές σε τρία βασικά επίπεδα:
- να ζητούν πλήρη και σαφή τεκμηρίωση συμμόρφωσης (και όχι γενικές διαβεβαιώσεις),
- να ελέγχουν ότι η προδιαγραφή “πιάνει” το σωστό επίπεδο/τύπο του προτύπου (όχι απλώς “να υπάρχει EN”),
- και να αποφεύγουν την υποβάθμιση της προδιαγραφής για λόγους κόστους, ειδικά όταν μιλάμε για εξοπλισμό που έχει άμεση σχέση με την υγεία και τη ζωή του εργαζομένου.
Με απλά λόγια, η Προμήθεια δεν αγοράζει “ένα προϊόν”. Αγοράζει ένα επίπεδο προστασίας και μαζί του αγοράζει ή αποφεύγει ευθύνη.
Αυτό γίνεται απολύτως σαφές μέσα από πραγματικά παραδείγματα.
Πρώτα όμως μερικοί αριθμοί για την Ελλάδα (για να μην μένουμε στη θεωρία)
Στην Ελλάδα τα επίσημα ετήσια στοιχεία δημοσιεύονται με χρονική καθυστέρηση. Για παράδειγμα, η ΕΛΣΤΑΤ για το 2023 καταγράφει 4.847 εργατικά ατυχήματα μισθωτών και 51 θανατηφόρα.
Τα νούμερα αυτά από μόνα τους δείχνουν ότι μιλάμε για καθημερινό κίνδυνο, όχι για μια “θεωρία στο χαρτί”.
Για το 2025, μέχρι να δημοσιευτούν επίσημα ετήσια στοιχεία, κυκλοφορούν κυρίως καταγραφές φορέων και δημοσιεύματα. Ενδεικτικά, έχουν δημοσιευθεί αναφορές που μιλούν για 51 νεκρούς στο πρώτο τρίμηνο του 2025, καθώς και για 64 νεκρούς στο πρώτο τετράμηνο του 2025, σύμφωνα με δημοσιεύματα που βασίζονται σε καταγραφές φορέων (όχι επίσημη στατιστική). Αυτά τα στοιχεία δεν αντικαθιστούν την επίσημη στατιστική, αλλά δείχνουν το μέγεθος του προβλήματος και εξηγούν γιατί η τήρηση απαιτήσεων και διαδικασιών δεν είναι “κόστος”, αλλά πρόληψη.
Παράδειγμα 1: EN 14593-1
Το EN 14593-1 αφορά αναπνευστικές διατάξεις δικτύου πεπιεσμένου αέρα με μάσκα ολοκλήρου προσώπου (απαιτήσεις, δοκιμές και σήμανση). Πρόκειται για πρότυπο που συναντάται σε βιομηχανικά περιβάλλοντα με σκόνες, χημικούς ρύπους ή χαμηλή περιεκτικότητα οξυγόνου.
Το κόστος αγοράς ενός και μόνο τέτοιου προτύπου μπορεί να κυμαίνεται από 60–70 € μέσω εθνικού φορέα έως και 130–140 € μέσω ευρωπαϊκών παρόχων. Και αυτό αφορά ένα μόνο τεχνικό κείμενο. Η τιμή κυμαίνεται σημαντικά ανάλογα με τον φορέα/πάροχο και τη μορφή (PDF/έντυπο/άδειες χρήσης)
Παράδειγμα 2 : EN 137:2006 – Type 2
Εδώ το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα.
Το EN 137:2006 είναι το Ευρωπαϊκό Πρότυπο που καθορίζει τις απαιτήσεις, τις δοκιμές και τη σήμανση για αυτόνομες συσκευές αναπνευστικής προστασίας με συμπιεσμένο αέρα (SCBA) και μάσκα πλήρους προσώπου, οι οποίες χρησιμοποιούνται σε περιβάλλοντα υψηλού κινδύνου (πυρκαγιές, χημικά συμβάντα, βαριά βιομηχανία).
Η διάκριση σε τύπους δεν είναι τυπική λεπτομέρεια:
- Οι συσκευές Type 1 απαιτούν μάσκα πλήρους προσώπου Class 2.
- Οι συσκευές Type 2 πρέπει να φέρουν μάσκα Class 3, δηλαδή αυξημένων απαιτήσεων, με αυστηρότερες δοκιμές στεγανότητας, αντοχής και αξιοπιστίας.
Αυτή η διάκριση επηρεάζει άμεσα:
- την επιλογή εξοπλισμού,
- τις προμήθειες,
- τις τεχνικές προδιαγραφές σε διαγωνισμούς,
- και τελικά τη νομική ευθύνη σε περίπτωση ατυχήματος.
Και εδώ έρχεται το κόστος πρόσβασης στη γνώση, η αγορά του πλήρους κειμένου του EN 137 από ευρωπαϊκό πάροχο κοστίζει περίπου 140–150 € (PDF ή έντυπο).
Δηλαδή, για να γνωρίζει ένας τεχνικός ασφαλείας:
• ποια μάσκα επιτρέπεται,
• ποια συσκευή θεωρείται κατάλληλη,
• και αν ο εξοπλισμός που χρησιμοποιείται καλύπτει τις απαιτήσεις Type 2, πρέπει πρώτα να πληρώσει σημαντικό ποσό απλώς για να διαβάσει τον κανόνα.
Πώς συνδέονται τα παραπάνω με προμήθειες, ελέγχους και ευθύνη
Σε έναν έλεγχο ή, χειρότερα, μετά από ένα ατύχημα, το ερώτημα δεν είναι αν «ο εξοπλισμός φαινόταν καλός», αλλά αν συμμορφωνόταν με το κατάλληλο πρότυπο.
Αν, για παράδειγμα, έχει χρησιμοποιηθεί εξοπλισμός που πληροί μόνο απαιτήσεις Type 1 σε εργασία που απαιτούσε Type 2, τότε η ευθύνη δεν είναι θεωρητική! είναι τεκμηριωμένη και αποδείξιμη μέσα από το ίδιο το EN 137.
Τα πρότυπα αναθεωρούνται. Κάθε νέα έκδοση απαιτεί μελέτη, σύγκριση με προηγούμενες απαιτήσεις και συχνά ανασχεδιασμό διαδικασιών ή εξοπλισμού. Το κόστος δεν είναι μόνο οικονομικό, αλλά και πνευματικό: συνεχής εκπαίδευση, εγρήγορση και αποφυγή εφησυχασμού.
Γιατί οι άνθρωποι της παραγωγής πρέπει να γνωρίζουν τους κανόνες
Η ασφάλεια δεν είναι αποκλειστική ευθύνη του Τεχνικού Ασφαλείας. Η άγνοια των προτύπων στο επίπεδο της παραγωγής δεν είναι απλώς κενό γνώσης, είναι ενεργός κίνδυνος.
Για να μην παρακάμπτονται συστήματα ασφαλείας «για να τρέξει η παραγωγή».
Για να αναγνωρίζεται πότε μια τροποποίηση ακυρώνει τη σήμανση CE.
Για να καλλιεργηθεί κουλτούρα όπου η ασφάλεια είναι ενσωματωμένη στη λειτουργία και όχι πρόσθετο εμπόδιο.
Κλείνοντας να τονίσω ότι τα Ευρωπαϊκά Πρότυπα, όσο δύσκολα κι αν είναι στην ανάγνωση και όσο κι αν κοστίζουν, παραμένουν η πιο σταθερή βάση για όποιον θέλει να δουλεύει σωστά και με ασφάλεια. Στο τέλος, αυτό που μετράει είναι να επιστρέφει ο εργαζόμενος σπίτι του υγιής.
Η ημιμάθεια γύρω από τα πρότυπα κοστίζει τελικά πολύ περισσότερο, σε χρόνο, σε χρήμα και σε ανθρώπινες ζωές, από την επένδυση στη σωστή κατανόηση και εφαρμογή τους.
Σας εύχομαι, καλή χρονιά με υγεία και ασφάλεια στην εργασία σας!
| Άρθρο του Ιωάννη Σ. Ρέτσιου | |
 |
Ο Ιωάννης Σ. Ρέτσιος είναι σύμβουλος Health & Safety και εκπαιδευτής μέσων ατομικής προστασίας, με περισσότερα από 20 χρόνια εμπειρίας πεδίου. Εξειδικεύεται στον εξοπλισμό και τις λύσεις αντιμετώπισης για επικίνδυνα υλικά (Haz.Mat) και καταστάσεις έκτακτης ανάγκης C.B.R.N.e., παρέχοντας ολοκληρωμένη τεχνογνωσία σε οργανισμούς και επαγγελματίες που δραστηριοποιούνται σε απαιτητικά περιβάλλοντα. https://www.linkedin.com |
Επίσημοι Φορείς Τυποποίησης & Νομοθεσίας
- ΕΛΟΤ (Ελληνικός Οργανισμός Τυποποίησης
- CEN (European Committee for Standardization)
- ΕΛΙΝΥΑΕ (Ελληνικό Ινστιτούτο Υγιεινής και Ασφάλειας της Εργασίας):
- EU-OSHA (Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Ασφάλεια και την Υγεία στην Εργασία)
Οδηγοί & Στατιστικές Πηγές
- The Blue Guide (Γαλάζιος Οδηγός)
- Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ)
- Οδηγία 2006/42/EK
