Έχουμε όλοι στο μυαλό μας την εικόνα του «υπεύθυνου ενήλικα». Εκείνου που έχει ελέγξει τα λάδια του αυτοκινήτου πριν το ταξίδι, που αλλάζει την μπαταρία στον ανιχνευτή καπνού όταν περάσει ένας χρόνος και που φροντίζει να συντηρεί τα μέσα πυροπροστασίας στο σπίτι ή στη δουλειά.
Κι όμως, η πραγματικότητα συνήθως είναι άλλη. Ξέρουμε ότι πρέπει να τα κάνουμε όλα αυτά, αλλά τα αναβάλλουμε. Γιατί;
Γιατί η καθημερινή ασφάλεια έχει καταντήσει η πιο βαρετή αγγαρεία της σύγχρονης ζωής.
Διακατεχόμαστε από το σύνδρομο της «μικρής πιθανότητας»
Το βασικό πρόβλημα είναι ο τρόπος που ο εγκέφαλος αξιολογεί τον κίνδυνο. Αν κάτι είναι άμεσο και μπροστά μας (π.χ. ένα αυτοκίνητο που φρενάρει απότομα), αντιδρούμε αμέσως. Όταν όμως μιλάμε για κινδύνους που:
- έχουν μικρή πιθανότητα εμφάνισης («πόσο πιθανό είναι να πιάσει φωτιά το σπίτι μου σήμερα;»)
- αλλά τεράστιες συνέπειες αν συμβούν,
τότε το μυαλό μας τείνει απλώς να… αγνοεί αυτούς τους κινδύνους. Εφόσον μέχρι τώρα «δεν έγινε τίποτα», υποθέτουμε ότι δεν θα γίνει ούτε τώρα.
Η αλλαγή της μπαταρίας στον ανιχνευτή καπνού πάει από μήνα σε μήνα. Ο έλεγχος του πυροσβεστήρα «θα γίνει μια άλλη φορά». Ο κίνδυνος είναι θεωρητικός, άρα δεν επείγει.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι άνθρωποι που έχουν την ασφάλεια ως κύριο μέλημά τους ή έχουν ασχοληθεί με τον εθελοντισμό στην Πυροσβεστική, στον Ερυθρό Σταυρό ή σε ομάδες Πολιτικής Προστασίας, αναπτύσσουν μια άλλη αίσθηση ασφάλειας και προνοητικότητας (proactiveness) για πολλά πράγματα, τόσο στο σπίτι όσο και στην εργασία και στην προσωπική τους ζωή.
Με λίγα λόγια, η ασφάλεια πολλές φορές μεταφράζεται μέσα μας σε «θα ασχοληθώ όταν και αν γίνει κάτι». Πόσες φορές έχετε πει: «Πρέπει να βάλω μια αντιολισθητική ταινία σε αυτό το σκαλοπάτι, κάθε μέρα βλέπω πόσο ολισθηρό είναι όταν βρέχει».
Δεν θα συμβεί την επόμενη μέρα το ατύχημα, αλλά τελικά θα συμβεί, και μάλιστα σε κάποιον, με πολύ άσχημα αποτελέσματα.
Οι τρεις ψυχολογικοί φραγμοί της αμέλειας
- Η έλλειψη άμεσης ανταμοιβής
Στην καθημερινότητα, όταν κάνουμε μια δουλειά, παίρνουμε κάποια μορφή ανταμοιβής: τελειώνει μια υποχρέωση, ηρεμούμε, παίρνουμε αναγνώριση.
Όταν όμως ελέγχουμε τον πυροσβεστήρα ή αλλάζουμε μια μπαταρία, η «ανταμοιβή» είναι… ότι δεν θα καούμε, δεν θα χάσουμε την περιουσία μας, δεν θα τραυματιστούμε.
Δηλαδή κάτι που δεν φαίνεται, δεν είναι απτό, ούτε αναβοσβήνει μια πινακίδα νέον γράφοντας «ΠΡΟΣΟΧΗ!».
Δεν νιώθουμε «ήρωες» επειδή ρίξαμε μια ματιά στην ημερομηνία λήξης ενός πυροσβεστήρα. Ο εγκέφαλός μας δεν το καταγράφει εύκολα ως επιτυχία, άρα δεν μας σπρώχνει να το επαναλάβουμε.
- Η κόπωση των αποφάσεων
Κάθε μέρα παίρνουμε δεκάδες μικρές και μεγάλες αποφάσεις. Κάπου μέσα σε όλο αυτό το χάος, τα προληπτικά θέματα ασφαλείας πέφτουν πάντα χαμηλά στη λίστα.
Προηγούνται όσα θέματα έχουν σχέση με:
- προθεσμία (λογαριασμοί, εργασία, χαρτιά)
- ή άμεση συνέπεια αν δεν γίνουν.
Ο έλεγχος του αυτοκινήτου πριν από ένα ταξίδι ή η τακτική συντήρηση του εξοπλισμού πυροπροστασίας δεν χτυπούν «καμπανάκι» σήμερα. Οπότε θάβονται κάτω από τα υπόλοιπα.
- Η υπερβολική αυτοπεποίθησή μας
Πολλοί από εμάς πιστεύουμε ότι «δεν θα τύχει σε εμένα».
Σκεφτόμαστε:
- «Οδηγώ προσεκτικά.»
- «Το σπίτι μου είναι ασφαλές.»
- «Τα έχω όλα υπό έλεγχο.»
Αυτή η ψευδαίσθηση ελέγχου μας κάνει να θεωρούμε κάποιους ελέγχους περιττούς ή χάσιμο χρόνου. Ο έλεγχος πίεσης στα ελαστικά πριν από ένα μεγάλο ταξίδι, ο έλεγχος στον πίνακα πυρανίχνευσης ή στους πυροσβεστήρες αντιμετωπίζονται σαν κάτι δευτερεύον.
Αν θέλουμε να αλλάξει πραγματικά η νοοτροπία μας, η ασφάλεια πρέπει να γίνει ρουτίνα και όχι κάτι «έκτακτο» που θυμόμαστε μόνο μετά από ένα συμβάν.
Μπορούμε να βοηθήσουμε τον εαυτό μας με απλά βήματα
Σταθερές ρουτίνες
Συνδέστε πράξεις ασφαλείας με γεγονότα που ήδη συμβαίνουν.
Π.χ. κάθε φορά που αλλάζει η ώρα (χειμερινή/θερινή), αλλάζω και τις μπαταρίες στους ανιχνευτές καπνού.
Λίστες ελέγχου
Μια απλή λίστα ελέγχου για το όχημά μας πριν από ένα ταξίδι (πίεση ελαστικών, φώτα, υγρά, τρίγωνο, φαρμακείο) μετατρέπει μια αόριστη ευθύνη σε συγκεκριμένα βήματα που θα αποτρέψουν ή θα μειώσουν την επικινδυνότητα που μπορεί να προκληθεί από έναν απρόβλεπτο παράγοντα.
Οπτικοποίηση του οφέλους
Δείτε τον έλεγχο του πυροσβεστήρα όχι σαν «χαρτούρα» ή μια ακόμα βαρετή υποχρέωση, αλλά σαν την πιο φθηνή ασφάλεια απέναντι στην απώλεια περιουσίας και, πάνω απ’ όλα, ανθρωπίνων ζωών.
Πώς σκεφτόμαστε πριν και μετά από ένα ατύχημα
Πριν συμβεί κάτι κακό, ο κίνδυνος μάς φαίνεται σχεδόν ανύπαρκτος.
Συμβαίνουν τα εξής:
- Δεν έχουμε «ζωντανά» παραδείγματα στο μυαλό μας.
- Δεν ακούμε κάθε μέρα ότι η μπαταρία ενός ανιχνευτή δεν λειτούργησε, άρα δεν μας φαίνεται επείγον να την αλλάξουμε. Δεν έχουμε βιώσει την απώλεια της περιουσίας μας, της οικίας μας και των προσωπικών μας αντικειμένων από μια φωτιά.
- Πιστεύουμε ότι τα κακά συμβαίνουν στους άλλους.
Λέμε «εγώ προσέχω», «εγώ δεν καπνίζω στο σπίτι», «σε μένα δεν θα τύχει». Αυτή η αισιοδοξία μάς βολεύει, αλλά είναι και επικίνδυνη και, πολλές φορές, αλαζονική.
Η αδράνεια κερδίζει.
Για να κάνουμε μια προληπτική ενέργεια, χρειάζεται λίγος χρόνος, λίγη ενέργεια, ίσως και λίγα χρήματα. Το να μην κάνουμε τίποτα είναι πάντα πιο εύκολο, ειδικά όταν το όφελος δεν φαίνεται άμεσα.
Μόλις συμβεί ένα ατύχημα, όλα ανατρέπονται:
- Το γεγονός γίνεται η πιο έντονη ανάμνηση. Το μυαλό το φέρνει συνεχώς μπροστά και μας κάνει να νιώθουμε ότι «μπορεί να ξαναγίνει ανά πάσα στιγμή», ακόμη κι αν η πραγματική πιθανότητα παραμένει χαμηλή.
- Η ψευδαίσθηση ασφάλειας καταρρέει. Συνειδητοποιούμε απότομα ότι δεν είμαστε άτρωτοι. Η αίσθηση ελέγχου κλονίζεται.
- Οι αποφάσεις μας επηρεάζονται από το συναίσθημα. Ο φόβος, το άγχος και ο τρόμος χρωματίζουν την κρίση μας. Μερικοί άνθρωποι γίνονται υπερβολικά προστατευτικοί ή αποφεύγουν εντελώς μια δραστηριότητα (π.χ. οδήγηση, πτήση).
Σε πιο ακραίες περιπτώσεις, η εμπειρία μπορεί να οδηγήσει σε μετατραυματικό άγχος, με συνεχείς αναδρομές και μόνιμη εσωτερική ένταση (PTSD).
Οι ψυχολόγοι εδώ και δεκαετίες μελετούν αυτά τα φαινόμενα και καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα: δεν αποφασίζουμε μόνο με βάση τη λογική και τις πιθανότητες, αλλά κυρίως με βάση το πώς νιώθουμε τον κίνδυνο.
Η ασφάλεια ως δώρο στον μελλοντικό μας εαυτό
Η νοοτροπία ασφαλείας δεν είναι τιμωρία, ούτε απλή συμμόρφωση σε κανονισμούς. Είναι μια πράξη φροντίδας προς τον μελλοντικό μας εαυτό και προς τους ανθρώπους που αγαπάμε.
Τα 10–15 λεπτά που θα αφιερώσετε για:
- να ελέγξετε το όχημά σας πριν από ένα ταξίδι
- να βεβαιωθείτε ότι οι πυροσβεστήρες σας είναι σε ισχύ
- να δοκιμάσετε τους ανιχνευτές καπνού
- να ελέγξετε τις ασφάλειες στον πίνακα ρεύματος
- να δείτε εάν οι πόρτες σας ασφαλίζουν σωστά στην οικία σας
- να παρατηρήσετε εάν υπάρχουν κίνδυνοι για τα παιδιά σας στην αυλή
- να τοποθετήσετε μια αντιπυρική κουβέρτα στην κουζίνα σας (όσο κι αν δεν ταιριάζει με το στυλ),
είναι ίσως η πιο οικονομική και αποδοτική «επένδυση» που μπορείτε να κάνετε.
Προσωπικά έχω βιώσει τον πόνο και την απώλεια μέσα από την επαγγελματική μου ενασχόληση όλα αυτά τα χρόνια, και έχω καταλάβει ένα πράγμα… οι περισσότεροι άνθρωποι δεν μπορούν να κατανοήσουν την πραγματική απώλεια της ανθρώπινης ζωής ή της περιουσίας τους, εάν δεν την υποστούν πρώτα. Είναι ένα γεγονός που το ξορκίζουμε να μείνει μακριά, διότι πιστεύουμε ότι δεν θα συμβεί σε εμάς.
Έχω ακούσει τόσες πολλές δικαιολογίες ως πρόφαση για τη μη λήψη μέτρων ασφάλειας σε οικίες και επαγγελματικούς χώρους, που κάποιες από αυτές τείνουν να γίνουν ανέκδοτο!
«Δεν ταιριάζει ο ανιχνευτής καπνού στο σαλόνι μου, να τον βάλουμε στο μπαλκόνι;»
«Αν χτυπάει, κάνει πολύ θόρυβο; γιατί θα με ενοχλεί.»
«Να βάλουμε τον πυροσβεστήρα στην πόρτα για να την κρατάει και ανοιχτή, εάν χρειαστεί;»
«Σε άλλο χρώμα δεν βγαίνει;»
Και άλλα πολλά.
Ένα απλό παράδειγμα που θα μπορούσε να συμβεί σε όλους μας
Ένα απλό παράδειγμα που μπορώ να σας παραθέσω ήταν η περίπτωση ενός φίλου που δανείστηκε ένα όχημα για να κάνει τη δουλειά του λόγω βλάβης στο δικό του.
Ο φίλος του, με μεγάλη γενναιοδωρία, του παραχώρησε το όχημά του με το ρεζερβουάρ γεμάτο βενζίνη. Αυτό που «ξέχασε» να του πει ήταν ότι δεν είχε αλλάξει τα λάστιχα στους υαλοκαθαριστήρες, γιατί (προφανώς δεν ήταν προτεραιότητα), «δεν προλάβαινε».
Ο άνθρωπος αυτός έπεσε κατά τη διαδρομή του σε καταιγίδα, με αποτέλεσμα να έχει μειωμένη ορατότητα, καθώς οι υαλοκαθαριστήρες, λόγω φθαρμένων ελαστικών, δεν μπορούσαν να αποβάλουν το νερό που έπεφτε συνεχόμενα στο παρμπρίζ.
Αυτό, σε συνδυασμό με την έλλειψη ελέγχου από τον ίδιο που παρέλαβε το όχημα μία ώρα πριν το οδηγήσει (δεν έκανε έλεγχο να δει ποια κουμπιά σε αυτό το όχημα κάνουν τι, έψαχνε αγωνιωδώς να βρει ποιο κουμπί ξεθολώνει τα τζάμια λόγω της υγρασίας), οδήγησε τελικά σε τροχαίο ατύχημα με υλικές ζημιές μόνο (αυτή τη φορά).
Εδώ αναγνωρίζουμε δύο παράγοντες οι οποίοι θα μπορούσαν κάλλιστα να κοστίσουν, αφενός, μια ανθρώπινη ζωή ή περισσότερες και, αφετέρου, υλικές ζημιές σε οχήματα και περιουσία.
Ας μην περιμένουμε πρώτα την καταστροφή για να σοβαρευτούμε.
Η ασφάλεια δεν είναι υπόθεση του «αύριο». Είναι προτεραιότητα του σήμερα.
| Άρθρο του Ιωάννη Σ. Ρέτσιου | |
 |
Ο Ιωάννης Σ. Ρέτσιος είναι σύμβουλος Health & Safety και εκπαιδευτής μέσων ατομικής προστασίας, με περισσότερα από 20 χρόνια εμπειρίας πεδίου. Εξειδικεύεται στον εξοπλισμό και τις λύσεις αντιμετώπισης για επικίνδυνα υλικά (Haz.Mat) και καταστάσεις έκτακτης ανάγκης C.B.R.N.e., παρέχοντας ολοκληρωμένη τεχνογνωσία σε οργανισμούς και επαγγελματίες που δραστηριοποιούνται σε απαιτητικά περιβάλλοντα. https://www.linkedin.com |
Βιβλιογραφία
- Slovic, P. (1987). Perception of Risk.
- Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk.
- Wilde, G. J. S. (2001). Target Risk 2: A New Psychology of Safety and Health.
- Reason, J. (2000). Human error: models and management.
