Ζούμε σε μια εποχή ασύλληπτης επιτάχυνσης. Νέες τεχνολογίες, αλλαγές στους κανονισμούς, υβριδικά μοντέλα εργασίας, νέοι κίνδυνοι στο εργασιακό περιβάλλον, μέσα προστασίας με τηλεματική και στο επίκεντρο όλων αυτών ο άνθρωπος, ο εργαζόμενος που καλείται να προσαρμοστεί, να μάθει, να αλλάξει συμπεριφορά.
Η εκπαίδευση ενηλίκων σήμερα πρέπει να απαντήσει σε ένα κεντρικό ερώτημα… εκπαιδεύουμε για να εκπαιδεύσουμε, ή εκπαιδεύουμε για να αλλάξουμε ζωές;
Τα τελευταία 20 χρόνια εκπαιδεύω ενήλικες σε θέματα ασφάλειας, τεχνικής διάσωσης, πυρασφάλειας, μέσων ατομικής προστασίας, εισόδου σε περιορισμένο χώρο, HazMat και άλλα.
Μέσα από πλέον εκατοντάδες εκπαιδεύσεις έχω αντιληφθεί ότι κάθε εκπαίδευση πρέπει να είναι μοναδική.
Σίγουρα αυτό έχει μεγάλο κόστος, καθώς θα πρέπει να σχεδιαστούν όλα εξ αρχής με γνώμονα τον πελάτη, το είδος εργασίας του, τις συνθήκες στο πεδίο και άλλα πολλά.
Ο λόγος που όλη αυτή η διαδικασία έχει προστιθέμενη αξία στον τομέα της εκπαίδευσης, είναι και η ουσία της αποστολής μας ως εκπαιδευτές.
Δεν νοείται ένας εκπαιδευτής να μην έχει εμπειρία πεδίου για αυτό που διδάσκει, ή αντίστοιχα να έχει μόνο πρακτική εμπειρία χωρίς τις βασικές γνώσεις νομοθεσίας και επιστημών για να τεκμηριώσει τα λεγόμενά του.
Ο Malcolm Knowles, πατέρας της ανδραγωγικής, είχε θέσει ήδη από τη δεκαετία του ’70 τη βασική αρχή: «οι ενήλικες δεν είναι άδεια δοχεία». Έχουν εμπειρία, έχουν κίνητρα, έχουν ανάγκες.
Η εκπαίδευσή τους πρέπει να ξεκινά από εκεί και όχι από τον κατάλογο ύλης του εκπαιδευτή.
Στη σύγχρονη πραγματικότητα, η απόσταση μεταξύ του «τι διδάσκεται» και «τι χρειάζεται πραγματικά ο εργαζόμενος» μεγαλώνει με επικίνδυνο ρυθμό. Ένας τεχνικός στον κλάδο των κατασκευών, ένας νοσηλευτής σε ΜΕΘ, ένας εργαζόμενος σε χημικές βιομηχανίες, ο καθένας φέρει διαφορετικούς κινδύνους, διαφορετική ψυχολογία, διαφορετικές γνωστικές ανάγκες.
Ποιος ο λόγος να τους εκπαιδεύσουμε με το ίδιο υλικό, στο ίδιο ρυθμό, με την ίδια γλώσσα; Αυτό δεν είναι εκπαίδευση, είναι τυπική συμμόρφωση. Και αυτό ακριβώς είναι που σκοτώνει.
Οι πέντε μεγάλες αδυναμίες του σημερινού συστήματος
- Η ψευδαίσθηση της ομοιομορφίας.
Πολλές εταιρείες εξακολουθούν να εφαρμόζουν «γενικά» προγράμματα κατάρτισης Υ&Α, το ίδιο σεμινάριο για αποθηκάριους και για χειριστές μηχανημάτων υψηλής επικινδυνότητας.
Αυτό όχι μόνο είναι αναποτελεσματικό αλλά ενδεχομένως επικίνδυνο, γιατί δημιουργεί ψεύτικη αίσθηση κατάρτισης.
- Αποσύνδεση από το εργασιακό πλαίσιο.
Θεωρία χωρίς σύνδεση με την πραγματική εργασία απορροφάται ελάχιστα. Έρευνες δείχνουν ότι ενήλικες διατηρούν λιγότερο από 10% όσων διαβάζουν παθητικά, έναντι 75% όταν εμπλέκονται ενεργά σε ρεαλιστικά σενάρια.
- Αγνόηση της ψυχολογίας κινδύνου.
Τα ατυχήματα δεν συμβαίνουν επειδή οι εργαζόμενοι δεν ξέρουν τους κανόνες. Συμβαίνουν επειδή ανθρώπινες γνωστικές αδυναμίες όπως η υπεραισιοδοξία, η εξοικείωση με τον κίνδυνο και η πίεση χρόνου νικούν τη γνώση.
Η εκπαίδευση που δεν αγγίζει τη συμπεριφορά είναι ανεπαρκής.
- Ελλιπής αξιολόγηση μαθησιακών αναγκών.
Σπάνια γίνεται συστηματική ανάλυση του ποιος χρειάζεται τι. Το αποτέλεσμα είναι οι εργαζόμενοι να κάθονται σε σεμινάρια με ύλη που ήδη γνωρίζουν, ενώ κρίσιμα κενά παραμένουν ανεκπαίδευτα.
- Εκπαιδευτές χωρίς γνώση του πεδίου.
Η τεχνική γνώση και η ικανότητα διδασκαλίας ενηλίκων είναι δύο πολύ διαφορετικά πράγματα.
Ένας άριστος μηχανικός μπορεί να είναι καταστροφικός εκπαιδευτής αν δεν κατανοεί πώς λειτουργεί η μάθηση σε ενήλικες εμπειρογνώμονες.
Αντίστοιχα με όσα σεμινάρια και εκπαιδεύσεις έχω δημιουργήσει, σε άλλα τόσα έχω συμμετάσχει ως εκπαιδευόμενος, γνωρίζοντας καλούς και κακούς εκπαιδευτές. Προς αποφυγή παρεξηγήσεων, όταν λέω κακούς εκπαιδευτές εννοώ στο αντικείμενό τους, όχι ως ανθρώπους.
Είναι λυπηρό να βλέπεις έναν εκπαιδευτή να έχει μείνει 20 χρόνια πίσω τόσο στις παρουσιάσεις του όσο και στην τεχνογνωσία του, πεπεισμένος ότι αυτό είναι το σωστό και ότι κάποια πράγματα δεν αλλάζουν.
Δυστυχώς τα πάντα αλλάζουν, από τις νομοθεσίες μέχρι τον εξοπλισμό και από την αντίληψη μέχρι την ενσυναίσθηση ενός εκπαιδευτή.
Ο καιρός που πετάγαμε μια παρουσίαση PowerPoint και διαβάζαμε τις παραγράφους μία προς μία στον εκπαιδευόμενο έχει παρέλθει προ πολλού.
Ζούμε στην εποχή που η εικόνα έχει δύναμη και το βίντεο ακόμα περισσότερο. Αν απλά παπαγαλίζουμε μια παρουσίαση από τη διαφάνεια, ευλόγως ο εκπαιδευόμενος θα αναρωτηθεί γιατί χρειάζομαι τον εκπαιδευτή, τα διαβάζω και μόνος μου.
Ο εκπαιδευτής του σήμερα πρέπει να ασχοληθεί πραγματικά με το αντικείμενο του πελάτη του, να προσαρμόσει την εκπαίδευση στις δικές τους ανάγκες και αν χρειαστεί να αλλάξει ολόκληρη την παρουσίαση όσο και αν κοστίζει αυτό.
Αντιλαμβάνομαι τον κόπο και την κούραση, αλλά μέσα από πολλά ξενύχτια θα εξομολογηθώ ότι, ποτέ δεν θα άφηνα μια κακή παρουσίαση να με συνοδέψει σε μια εκπαίδευση.
Η εξατομίκευση στην εκπαίδευση Υ&Α δεν σημαίνει ότι κάθε εργαζόμενος λαμβάνει διαφορετικό σεμινάριο.
Σημαίνει ότι η εκπαίδευση σχεδιάζεται από «μέσα προς τα έξω», ξεκινώντας από τις συγκεκριμένες συνθήκες εργασίας, τους πραγματικούς κινδύνους, τα χαρακτηριστικά της ομάδας και τα υφιστάμενα κενά γνώσης.
Αυτό σημαίνει, πρώτα απ’ όλα, ανάλυση αναγκών (Training Needs Analysis) ως αφετηρία και όχι ως παράρτημα.
Ποιοι κίνδυνοι υπάρχουν στο συγκεκριμένο χώρο; Ποια περιστατικά έχουν καταγραφεί; Ποια η εμπειρία και το επίπεδο γνώσης των εκπαιδευόμενων; Τι έχει αλλάξει νομοθετικά ή τεχνολογικά; Έχουν προμηθευτεί νέο εξοπλισμό που δεν νιώθουν ασφάλεια ή δεν γνωρίζουν τη χρήση του;
Έπειτα, η μέθοδος διδασκαλίας. Σε έναν κλάδο με υψηλή σωματική έκθεση σε κινδύνους όπως ναυπηγεία, ορυχεία και διυλιστήρια, η προσομοίωση και η ανάλυση πραγματικών ατυχημάτων μεταφέρουν τον εκπαιδευόμενο εκεί που καμία διαφάνεια δεν φτάνει. Σε περιβάλλοντα εταιρειών με υπαλλήλους γραφείου που αντιμετωπίζουν ψυχοκοινωνικούς κινδύνους όπως burnout και εργασιακό στρες, η αφήγηση, οι μελέτες περίπτωσης και η ομαδική συζήτηση είναι πολύ πιο αποτελεσματικά εργαλεία.
Η γλώσσα, ο ρυθμός, το διδακτικό υλικό, οι ασκήσεις, όλα αυτά πρέπει να «μιλούν» στον εκπαιδευόμενο. Ένας εργαζόμενος 50 ετών με 25 χρόνια εμπειρία δεν χρειάζεται να μάθει βασικές έννοιες ασφαλείας. Χρειάζεται να κατανοήσει γιατί η συμπεριφορά του, παρά την εμπειρία του, μπορεί να αποτελεί παράγοντα κινδύνου.
Σίγουρα όλες αυτές οι ανάγκες μεταφράζονται και σε υψηλότερο κόστος εκπαίδευσης. Όμως θα επιμείνω για τις εταιρείες και τους οργανισμούς που «αγοράζουν» εκπαιδεύσεις στο ρητό του Warren Buffett: «Price is what you pay, value is what you get», δηλαδή η τιμή είναι αυτό που πληρώνεις, ενώ η αξία είναι αυτό που παίρνεις.
Το μέλλον της εκπαίδευσης ενηλίκων δεν χτίζεται σε αίθουσες με διαφάνειες. Χτίζεται σε εργασιακά περιβάλλοντα στο πεδίο, μέσα από εμπειρίες που αγγίζουν, μέσα από διαλόγους που σκέφτονται, μέσα από δεσμεύσεις που τηρούνται.
Αν επιδιώκουμε μηδενικά ατυχήματα, πρέπει να εκπαιδεύουμε ανθρώπους, όχι να πληρούμε κωδικούς.
Αντί επιλόγου θα επιθυμούσα να δώσω μια συμβουλή…
Προς τις εταιρείες που επενδύουν στην εκπαίδευση του προσωπικού τους:
Σταματήστε να αναθέτετε στο τμήμα προμηθειών να κυνηγά «εκπτώσεις επί εκπτώσεων» για μια εκπαίδευση που η αξία της είναι ήδη πολλαπλάσια του κόστους της. Η πραγματική γνώση που θα λάβουν οι εργαζόμενοί σας μπορεί να γλιτώσει την εταιρεία από χιλιάδες ευρώ, το κόστος ενός ατυχήματος που δεν θα συμβεί ποτέ, επειδή ο άνθρωπός σας εκπαιδεύτηκε σωστά στο πεδίο και όχι παθητικά μπροστά από μια οθόνη για «ένα κομμάτι ψωμί».
| Άρθρο του Ιωάννη Σ. Ρέτσιου | |
 |
Ο Ιωάννης Σ. Ρέτσιος είναι σύμβουλος Health & Safety και εκπαιδευτής μέσων ατομικής προστασίας, με περισσότερα από 20 χρόνια εμπειρίας πεδίου. Εξειδικεύεται στον εξοπλισμό και τις λύσεις αντιμετώπισης για επικίνδυνα υλικά (HazMat) και καταστάσεις έκτακτης ανάγκης CBRNe, παρέχοντας ολοκληρωμένη τεχνογνωσία σε οργανισμούς και επαγγελματίες που δραστηριοποιούνται σε απαιτητικά περιβάλλοντα. LinkedIn: Προφίλ Ιωάννη Ρέτσιου |
