Στον κόσμο της βιομηχανίας και των εργοστασίων, η καθαριότητα δεν είναι μόνο ζήτημα αισθητικής, είναι ζήτημα ασφάλειας και υγιεινής.
Κι όμως, μία από τις συχνότερες παγίδες (ακόμη και σε έμπειρο προσωπικό) είναι η λανθασμένη πεποίθηση ότι «αν αναμίξω δύο ισχυρά καθαριστικά, θα έχω καλύτερο αποτέλεσμα».
Στην πράξη, η ανάμιξη μπορεί να δημιουργήσει τοξικά αέρια ή ισχυρά διαβρωτικά παράγωγα, να προκαλέσει χημικά εγκαύματα και οξεία αναπνευστική βλάβη, και σε κλειστούς/ανεπαρκώς αεριζόμενους χώρους να εξελιχθεί σε πραγματικό συμβάν.
Οι οδηγίες φορέων ΥΑΕ τονίζουν ρητά:
ΜΗΝ αναμιγνύετε καθαριστικά, ειδικά όταν εμπλέκεται χλωρίνη.
Οι «φονικοί» συνδυασμοί καθαριστικών (και τι πραγματικά παράγουν)
1) Χλωρίνη + καθαριστικά με αμμωνία (π.χ. τζαμιών/γενικής χρήσης)
Πολλά καθαριστικά (ιδίως τζαμιών/απολίπανσης) μπορεί να περιέχουν αμμωνία.
- Τι συμβαίνει: μπορεί να απελευθερωθούν χλωραμίνες (τοξικοί/ερεθιστικοί ατμοί).
- Κίνδυνος: ερεθισμός ματιών/λαιμού, βήχας, δύσπνοια, και σε πιο βαριές εκθέσεις χημική πνευμονίτιδα.
2) Χλωρίνη + όξινα καθαριστικά (π.χ. αλάτων/λεκάνης, “descalers”)
Πολλά καθαριστικά αλάτων/λεκάνης είναι όξινα (π.χ. με υδροχλωρικό/άλλα οξέα).
- Τι συμβαίνει: παράγεται αέριο χλώριο.
- Κίνδυνος: ισχυρός ερεθισμός αναπνευστικού, κάψιμο σε μάτια/μύτη/λαιμό, δύσπνοια· σε υψηλότερες συγκεντρώσεις μπορεί να γίνει απειλητικό.
Σημείωση ιστορικού πλαισίου: το χλώριο χρησιμοποιήθηκε ως δηλητηριώδες αέριο στον Α’ Π.Π. (Ypres, 1915).
3) Χλωρίνη + ξίδι (ή άλλο όξινο “φυσικό” καθαριστικό όπως λεμόνι)
- Τι συμβαίνει: και εδώ μπορεί να απελευθερωθεί αέριο χλώριο.
- Κίνδυνος: ερεθισμός/έγκαυμα αεραγωγών, έντονη δυσφορία και κίνδυνος σοβαρής αναπνευστικής βλάβης σε κακή έκθεση.
4) Χλωρίνη + οινόπνευμα/ισοπροπυλική αλκοόλη
- Τι συμβαίνει: μπορεί να σχηματιστεί χλωροφόρμιο (και άλλα παραπροϊόντα).
- Κίνδυνος: υψηλή τοξικότητα· μπορεί να επηρεάσει αναπνευστικό/ΚΝΣ και να προκαλέσει σοβαρή βλάβη σε δυσμενείς συνθήκες έκθεσης.
5) Διαφορετικά αποφρακτικά σωλήνων ή/και αποφρακτικό + χλωρίνη
- Τι συμβαίνει: πολλά αποφρακτικά είναι ισχυρά οξέα ή ισχυρές βάσεις. Η ανάμιξη μπορεί να προκαλέσει βίαιη αντίδραση, θερμότητα, πιτσιλιές/εκτόξευση καυστικού υγρού, ή/και επικίνδυνους ατμούς.
- Κίνδυνος: σοβαρά χημικά εγκαύματα και τραυματισμοί.
6) Οξυζενέ (υπεροξείδιο του υδρογόνου) + ξίδι
- Τι συμβαίνει: μπορεί να σχηματιστεί υπεροξικό/περοξυοξικό οξύ (peracetic/peroxyacetic acid).
- Κίνδυνος: είναι ερεθιστικό/διαβρωτικό (ανά συγκέντρωση) και μπορεί να ερεθίσει έντονα μάτια/δέρμα/αναπνευστικό.
Οι συνέπειες ενός χημικού ατυχήματος στον χώρο εργασίας
Ένα ατύχημα από μίξη/λάθος χρήση χημικών δεν επηρεάζει μόνο τον χειριστή — μπορεί να επηρεάσει ολόκληρη την εγκατάσταση:
- Σωματικές βλάβες: χημικά εγκαύματα σε δέρμα/οφθαλμούς, αναπνευστικός ερεθισμός έως σοβαρή βλάβη.
- Διασπορά ατμών & επιχειρησιακή διακοπή: ειδικά σε κλειστούς χώρους/ανεπαρκή εξαερισμό, οι ατμοί μπορεί να απαιτήσουν απομάκρυνση προσωπικού και διακοπή εργασιών.
- Νομικές/οικονομικές επιπτώσεις: κόστος συμβάντος, απώλεια εργατοωρών, απαιτήσεις συμμόρφωσης (εκπαίδευση, διαδικασίες, SDS, ΜΑΠ). (Γενική αρχή ΥΑΕ — δες ενότητες CLP/SDS παρακάτω.)
«Χημικά & Υγεία»: τι δείχνουν τα δεδομένα (χωρίς υπερβολές)
Α) Τι δείχνουν τα επίσημα ευρωπαϊκά στοιχεία για ατυχήματα (όχι ειδικά “μίξεις”)
Στην ΕΕ, από την έρευνα της Eurostat (EU-LFS ad-hoc module 2020):
- 2,4% των εργαζομένων (ή με πρόσφατη εργασιακή εμπειρία) ανέφερε τουλάχιστον ένα ατύχημα στην εργασία το 2020.
- Ως προς τους κλάδους, ο τομέας Υγείας & Κοινωνικής Μέριμνας ήταν μεταξύ των πιο “επηρεασμένων”, με 3,2% να αναφέρει ατύχημα το 2020 (ίδιο ποσοστό αναφέρεται και για τον κλάδο εστίασης/φιλοξενίας).
Σημαντικό: Αυτά τα στοιχεία είναι γενικά για ατυχήματα, όχι ειδικά «λόγω μίξης καθαριστικών». Για το τελευταίο, δεν υπάρχει ένα ενιαίο, επίσημο πανευρωπαϊκό ποσοστό που να χρησιμοποιείται ως standard αναφορά.
Β) Τι δείχνει η επιστημονική βιβλιογραφία για έκθεση σε απολυμαντικά/καθαριστικά (ιδίως σε υγεία)
Μεγάλη προοπτική μελέτη σε νοσηλεύτριες/νοσηλευτές έδειξε ότι η συστηματική επαγγελματική χρήση χημικών απολυμαντικών μπορεί να συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης ΧΑΠ (COPD), υπογραμμίζοντας την ανάγκη στρατηγικών μείωσης έκθεσης χωρίς να θίγεται ο έλεγχος λοιμώξεων.
Επίσης, συστηματική ανασκόπηση αναφέρει ενδείξεις αυξημένου κινδύνου άσθματος σε νοσηλευτικό προσωπικό που εκτίθεται σε καθαριστικούς/απολυμαντικούς παράγοντες.
Πώς να προστατευτείτε: «χρυσοί» κανόνες ασφαλούς χρήσης
Κανόνας Νο 1: Ποτέ μην αναμιγνύετε προϊόντα
Χρησιμοποιείτε κάθε προϊόν μόνο του, όπως γράφει η ετικέτα και το SDS.
Τι πρέπει να προσέχει το προσωπικό καθαριότητας/συντήρησης
- Ανάγνωση ετικετών (CLP): εικονογράμματα κινδύνου, “Danger/Warning”, δηλώσεις επικινδυνότητας.
- Δελτία Δεδομένων Ασφαλείας (SDS): να υπάρχουν διαθέσιμα στον χώρο και να χρησιμοποιούνται για ΜΑΠ, πρώτες βοήθειες, αποθήκευση, ασυμβατότητες.
- ΜΑΠ: γάντια κατάλληλου υλικού, προστασία οφθαλμών/προσώπου, και όπου απαιτείται αναπνευστική προστασία σύμφωνα με SDS/εκτίμηση κινδύνου.
- Εξαερισμός: ποτέ χρήση ισχυρών χημικών σε κλειστό χώρο χωρίς επαρκή ανανέωση αέρα· αν εμφανιστούν ερεθιστικοί ατμοί/οσμή, απομάκρυνση και αερισμός.
- Μη μεταγγίζετε σε “αθώα” δοχεία: πάντα στις αρχικές συσκευασίες με ετικέτα.
Τι κάνουμε αν «κάτι πήγε λάθος» (οσμή/τσούξιμο/βήχας)
- Σταματάμε άμεσα, αφήνουμε τον χώρο, πάμε σε καθαρό αέρα.
- Αν υπάρχουν συμπτώματα (βήχας, δύσπνοια, κάψιμο σε μάτια/λαιμό): ζητάμε ιατρική συμβουλή/βοήθεια.
- Για καθοδήγηση σε έκθεση/δηλητηρίαση στην Ελλάδα: Κέντρο Δηλητηριάσεων 210 7793777 (24/7).
Ασφαλής αποθήκευση χημικών στον επαγγελματικό χώρο
1) Ο χώρος αποθήκευσης
- Αποκλειστική χρήση: ειδικός χώρος/ντουλάπα που κλειδώνει.
- Μακριά από τρόφιμα/ποτά/υλικά συσκευασίας τροφίμων.
- Σήμανση: σαφής σήμανση κινδύνου στην πόρτα/χώρο, περιορισμός πρόσβασης.
2) Περιβαλλοντικές συνθήκες
- Καλός εξαερισμός (φυσικός ή μηχανικός).
- Δροσερός/ξηρός χώρος, προστασία από άμεσο ήλιο και θερμότητα.
- Μακριά από πηγές ανάφλεξης/θερμότητας, ειδικά για εύφλεκτα (π.χ. αλκοόλες), με βάση SDS.
3) Οργάνωση & διαχωρισμός (το πιο κρίσιμο)
- Μην αποθηκεύετε μαζί οξέα με χλωρίνη/αλκάλεα: διαρροή = επικίνδυνοι ατμοί.
- Βαριά δοχεία χαμηλά για αποφυγή πτώσεων/τραυματισμών.
- Λεκάνες ασφαλείας (spill trays) για περιορισμό διαρροών.
4) Συσκευασία & έγγραφα
- Αυθεντικές συσκευασίες με ετικέτα (CLP).
- Φάκελος SDS στον χώρο αποθήκευσης (ή άμεση ψηφιακή πρόσβαση) για κάθε προϊόν.
Σημαντικό: Το πάτωμα της αποθήκης να είναι από υλικό που δεν απορροφά υγρά και να καθαρίζεται εύκολα.
Πηγές / Βιβλιογραφία
- Eurostat — Self-reported accidents at work: key statistics (EU-LFS AHM 2020)
- OSHA — Protecting Workers Who Use Cleaning Chemicals (PDF).
- UKHSA (GOV.UK) — Sodium hypochlorite: general information (μίξη με οξέα → χλώριο).
- UKHSA — Sodium hypochlorite: incident management (μίξη με αμμωνία → χλωραμίνες, με οξύ → χλώριο).
- CCOHS — Cleaning Products – Working Safely (ποτέ μίξη καθαριστικών, ειδικά χλωρίνη/αμμωνία/οξέα).
- Georgia Dept. of Public Health — What Not To Mix
- University of Rochester Medical Center — Do Not Mix These Cleaning Products (PDF, “bad chemical combos”).
- ECHA — CLP pictograms & What does the label contain (CLP ετικέτα/σύμβολα).
- ECHA — Guidance in a Nutshell: Compilation of safety data sheets (Annex II REACH, 16 ενότητες SDS).
- Dumas O. et al. (2019) — Association of Occupational Exposure to Disinfectants with COPD… (PubMed).
- Romero Starke K. et al. (2021) — Systematic review
- Imperial War Museums — Ypres (Απρίλιος 1915).
- Υπουργείο Υγείας (Ελλάδα) — Κέντρο Δηλητηριάσεων 210 7793777 (24/7).
